Đảo cù lao chàm là một cụm đảo, về mặt hành thẳng thớm thuộc xã đảo Tân Hiệp, đô thị Hội An, tỉnh Quảng Nam, nằm cách bờ biển Cửa Đại 15 km và đã được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Đảo cù lao Chàm bao gồm 8 đảo: Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Khô mẹ, Hòn Khô con, Hòn Lá, Hòn Tai, hòn Ông. Dân số trên các hòn đảo này gồm khoảng 3.000 người.
1. Lịch sử hình thành và phát triển
Hòn Mồ, một trong 8 hòn đảo của Đảo Chàm
Trong quá khứ, cụm đảo Ciam pullo, Chiêm Bất Lao, Tiêm Bích La ... (Đảo cù lao Chàm hiện nay ) từng là Tấm giấy ghi tên tuổi được đánh dấu đậm nét trên bản đồ hàng hải quốc tế ven biển Đông, từng là điểm dừng chân quen thuộc của thương thuyền nhiều nước ở phương Đông cũng như phương Tây trên các tuyến hải trình dọc theo các con đường hương liệu, tơ lụa, gốm sứ trên biển.
Từ những thế kỷ đầu Công nguyên, phương tiện đi lại trên biển rất thô sơ, những chuyến hải hành liên nhà nước thường phải kéo dài trong nhiều tháng. Cũng trong thời kì đó, giao tiếp thương nghiệp giữa Trung Quốc và Ấn Độ được thiết lập. Con đường biển nối giữa Trung Quốc và Ấn Độ đi từ phía Bắc Việt Nam, dọc theo bờ biển của bán đảo Đông Dương, qua bán đảo Mã Lai ở phần phía bắc và tới Kancipura ở miền Nam Ấn Độ. Một con đường khác không cắt ngang qua bán đảo, nhưng đi xoi thấu eo biển tới Malacca. Bấy giờ nhiều cảng thị hình thành trên bán đảo Đông Dương như: Phù Nam , Lâm Ấp... Chúng không chỉ là những trạm, những hải cảng quan trọng trên con đường biển quốc tế, mà còn là trú sở và điểm thu mua nhiều sản báu vật dùng để xuất khẩu như: trầm hương, hồ tiêu, ngà voi, tơ lụa, đồi mồi... Trong đó Đảo cù lao Chàm là điểm tiền tiêu trên biển thuộc vương quốc Champa, nó là nhà cầu nối giữa Trung Quốc với Ấn Độ, Ả Rập, Ba Tư, Ai Cập và các nước Châu Âu. Thành thử, Đảo cù lao Chàm có vịt đàn hiểm yếu trong tuyến hàng hải khu vực, là điểm dừng chân rất thuận lợi để trao đổi hàng hóa, tích trữ lương thảo, nước ngọt của thương thuyền các nước trong cuộc hành trình đi đến các quốc gia khác trong khu vực ấn độ dương Đông Nam Á và một số vùng lân cận.
Từ thế kỷ thứ VII đến thế kỷ thứ XII, con đường tơ lụa, hương liệu và gốm sứ được hình thành, hoạt động hàng hải trên biển thái hoà Dương rất tấp nập. Tàu buôn từ Địa Trung Hải đến Trung Quốc mang theo vàng ngọc và kim khí khai thác được từ các mỏ Ba Tư và các vùng lân cận; cùng thủy tinh và các đồ trang sức là những sản phẩm của Trung Đông sang các nước phương Đông và Trung Quốc buôn bán, sau đó họ mua lại đồ gia dụng, tơ lụa, gốm sứ, lâm thuỷ sản từ các nước này về. Trên chặng đường dài đó, họ đã đi qua quần đảo Cù lao Chàm, để đi sâu vào lãnh hải phía nam Trung Quốc và các hải cảng của Nhật.
Đặc biệt, cuối thế kỷ XV, các nhà nước ở phương Tây với nhiều đoàn thuyền khổng lồ ồ ạt tràn sang phương Đông để lùng thịt thà, làm cho hoạt động thương nghiệp trên biển của lĩnh vực châu Á - thái bình Dương trở thành sôi động hơn, lần lượt thu hút các nước phương Đông tham dự vào thịt thà khu vực ấn độ dương và thế giới đang hình thành , Việt Nam là một trong những nước nằm bên con đường thương mại quốc tế. Vào thời điểm này ở đàng trong, Vương quốc Champa suy tàn, người Việt đã làm chủ một vùng đất Đông nhiều ở phía Nam. Dưới sự dắt dẫn của các chúa Nguyễn, người Việt kết hợp những thành tựu khai phá Chiêm cảng xưa của người Chăm và xây dựng Hội An trở nên một đô thị thương khẩu sầm uất, phát triển mạnh mẽ trong các thế kỷ XVII - XVIII. Cửa Đại Chiêm trở thành một trong những cảng thị thuận lợi để tàu thuyền quốc tế cập bến, thảo luận mua bán hàng hóa. Thương thuyền của các nước Nhật Bản , Trung Quốc, Xiêm La, Miến Điện, Malaixia, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan... Tới Hội An bán buôn, thường phải qua trạm kiểm soát và thu thuế ở Đảo Chàm.
Đảo cù lao Chàm trở thành một thương khẩu sôi động ở khu vực ấn độ dương Đông Nam Á trong nhiều thế kỷ và là điểm dừng chân của các thuyền buôn trong nước cũng như quốc tế. Nguồn hàng hóa phong phú của xứ Quảng cùng vịt cỏ thuận tiện trong con đường tơ lụa trên biển của cửa Đại Chiêm và Đảo Chàm, cộng với chính sách mở cửa của các chúa Nguyễn, đã nâng cao vai trò vùng đất Quảng Nam trong quá trình phát triển của xứ Đàng Trong.
2. Nên đi Đảo Chàm vào thời điểm nào ?
Nên đi vào mùa hè để tận hưởng không khí mát mẻ và hưởng thụ cảm giác được nhảy xuống làn nước mát lạnh của biển đảo Chàm
Đi vào ngày rằm hàng tháng để phối hợp ngắm phố cổ Hội An và thưởng thực đặc sản ốc vú nàng cù lao Chàm
Lễ giỗ tổ nghề lấy yến ở cù lao Chàm diễn ra vào 9-10/3 ( âm lịch )
lễ hội cầu ngư ở cù lao Chàm diễn ra vào ngày 3-4/4 ( âm lịch )
3. Công cụ tới đảo Chàm
Bến tàu ở đảo Chàm
Từ Hội An các bạn có 2 loại công cụ để ra đảo Chàm là canh và tàu chậm. Nếu lựa chọn canh thời kì sẽ chỉ mất khoảng 20' nhưng giá thành cao , tuyển trạch tàu chợ giá thành rẻ nhưng mất khoảng 2h để ra được đảo , tuy thế khi đi tàu chậm bạn sẽ có cảm giác ham khi được linh đinh với từng con sóng , có thời kì để ngắm biển trời minh mông. Ca no thường đi từ bến tàu Cửa Đại , tàu chợ thường khởi hành ngay từ bến Bạch Đằng trong phố cổ Hội An , số phôn của tàu 0985686465 ( Bác Bốn )
tàu chậm đi ra đảo Chàm khởi hành ngay tại bến Bạch Đằng trong phố cổ Hội An
Từ Hà Nội và Sài Gòn các bạn có thể đi ô tô buýt giường nằm tới Hội An rồi từ đó tiếp kiến chuyển di bằng thuyền gỗ hoặc canh ki na ra với cù lao Chàm. Ở cù lao Chàm, bạn có xác xuất thuê thuyền đi quanh đảo, đưa đi lặn ngắm ngân cho chủ động với kế hoạch của mình, không bị phụ thuộc như việc đặt tour đi trong ngày. Liên tưởng với các chủ nhà nghỉ để được tương trợ thuê thuyền hoặc liên quan trực tiếp với Chú Cữ 01677874651
4. Khách sạn nhà nghỉ tại cù lao Chàm
Trên cù lao Chàm không có các khách sạn hay resort mà là các nhà nghỉ kiểu homestay nhưng rất thú với bất luận ai muốn khám phá hòn đảo xanh rất xinh này. Giá dịch vụ tại nhà dân khoảng 50k/1 người. Các bạn có xác xuất liên hệ với một số điện thoại dưới đây. ( Anh xưa nay một chỉ dẫn viên du lịch tại đảo, nhà là quán cafe ở ngay cạnh Khu bảo tàng biển. Các bạn có thể liên hệ với anh Nguyên để nhờ đặt vé can phạm , đặt nhà nghỉ , thuê thuyền , thuê xe máy đi du lịch quanh đảo. Anh ấy rất nhiệt tình giúp rập và tương trợ các bạn)
5. Các nơi chốn du lịch và hoạt động vui chơi ở đảo Chàm
Các địa điểm du lịch ở đảo Chàm ( Nhấn vào ảnh để xem to hơn)
cù lao Chàm không phải là hòn đảo đặc biệt so với nhiều đảo gần bờ cũng như các khu dự trữ sinh quyển khác của Việt Nam. Cũng có bãi tắm thiên nhiên đẹp, cảnh quan hoang vu, hải sản phong phú... - Những lợi thế có khả năng bắt gặp ở bất kỳ hòn đảo du lịch nào, nhưng cái dấu ấn đặc sắc mà du khách bắt gặp ở cù lao Chàm không phải là những lợi thế đó mà chính là cách khai thác những lợi thế.
Nhà bảo tồn biển cù lao Chàm
Nhà bảo tàng biển nằm ngay cạnh nhà đón tiếp khách khi tới cù lao Chàm
Điểm dừng chân hàng đầu khi thuyền cập bến tàu cù lao Chàm chính là nhà bảo tàng biển. Tuy nhỏ nhưng khi đến đây và được nghe các chỉ dẫn viên trên đảo thuyết trình , dắt dẫn người nghe từ lịch sử hình thành , các phong tương truyền thống , hội lễ cho đến những sản vật phong phú của cù lao Chàm sẽ khiến bạn đi từ kinh ngạc này đến kinh ngạc khác.
Hệ thống các bãi biển của cù lao Chàm
Bãi Ông
Các bãi biển ở đây vốn thiên nhiên tạo hóa đã đẹp và người dân và chính quyền Vùng đất đã khởi động các phong trào giữ gìn môi trường nên các bãi biển đảo Chàm được giữ gìn sạch đẹp hơn, khách du lịch bởi thế ngày một kéo về đây đông hơn, các dịch vụ du lịch cũng hoàn thiện hơn.
Bãi Xếp là nơi du khách thường dừng lại lặn ngắm lưu li
Dọc theo bờ biển từ Tây Bắc xuống Đông Nam của Hòn Lao , Có các bãi biển như: Bãi Bắc ( gồm 4 bãi nhỏ ) , Bãi Ông , Bãi Làng , Bãi Xếp ( gồm 3 Bãi nhỏ ) , Bãi Chồng , Bãi Bìm , Bãi Hương. Các bãi biển có chiều dài từ 100m ( Bãi Bắc ) đến 700m ( Bãi Hương ); chiều rộng phổ quát là 20m.
Toàn cảnh Bãi Làng nhìn từ trên núi
Bãi Bìm
Các bãi biển thoải với nền cát trắng mịn , sạch , nằm xen giữa các mỏm đá thò ra tạo nên sự phong phú của địa tầng địa mạo. Ở Bãi Bắc, Bãi Chồng du khách sẽ gặp nhiều khối đá lớn được mài tròn thiên nhiên hoặc nằm chồng lên nhau , tạo nên các hình ảnh gợi cảm mang tính tượng trưng sâu sắc.
Toàn cảnh Bãi Chồng
Tại Bãi Bắc , trên nền đám cưới mòn Lộ rõ ra nhiều hang thiên nhiên. Tại Bãi Ông , Bãi Làng , Bãi Hương do các thềm cát mở mang làm nên bãi cát rộng từ 40 - 50m. Dân cư khai khẩn những dải đất bồi hẹp , gây nên một số ruộng bậc thang sản xuất lương thực , thiệt phẩm. Như thế nhờ tự nhiên tạo hóa và nhân tạo nên đảo Chàm chứa nhiều cảnh đẹp tuy bình dị hoang sơ nhưng đầy gợi cảm.
Bãi Hương
Biển đảo Chàm trong xanh có khả năng nhìn thấy đáy sâu hàng chục mét. Làn thanh thủy vắt ấy như mời gọi ta xuống tắm , rồi phơi mình trên những bãi cát mịn tưng sạch sẽ.
Lặn ngắm gồm kim
Là một khu bảo tồn biển nức danh bởi sự đa dạng sinh học có nhiều giống loài quý hiếm , tuy nhiên những năm gần đây với lượng khách du lịch đến đảo Chàm ngày càng tăng thì áp lực khai khẩn trên vùng rạn ngân là rất lớn làm cho rạn hổ phách bình phục chậm ảnh hưởng cực kỳ tai hại cho hệ sinh cảnh biển tại đảo Chàm. Hồ hết các tour du lịch đảo Chàm đều có các hoạt động lặn ngắm san hô
Giếng cổ Chăm ( còn làm gọi là Giếng Xóm Cấm )
Giếng Xóm Cấm nằm tại ngã ba con đường bêtông của khu dân cư xóm Cấm , cách 500m về phía Đông Bắc là di tích Tiền Sa Huỳnh Bãi Ông , cách di tích khảo cổ Bãi Làng 300m về hướng Tây Nam. Kiến trúc của giếng mang đặc điểm giống với nhiều kiểu giếng Chăm khác ở Hội An.
Giếng có kiểu hình ống tròn , thành giếng hình tròn , nền giếng hình vuông , ở mỗi góc có một trụ vuông. Diện tích khuôn viên giếng khoảng 15m2, đường kính miệng giếng khoảng 1,2m. Lòng giếng xây gạch tô vữa vôi, được xây theo kiểu “vành khăn." Độ sâu từ miệng giếng đến đáy giếng khoảng 5m. Tuy nhiên , trải qua quá trình sử dụng hàng trăm năm , người dân nơi đây đã cải tạo lại nền giếng và xây thêm gạch vữa ximăng lên thành giếng nên đã phần nào làm biến đổi cấu trúc.
Người dân tại thôn Bãi Làng cho biết Giếng Xóm Cấm là nguồn cung cấp nước dồi dào cho người dân trong khu vực. Điểm đặc biệt là nước của giếng này không bao giờ cạn , cho dù là vào mùa khô kiệt nhất.
Theo kinh nghiệm của người dân nơi đây thì nước Giếng Xóm Cấm cực kỳ hiệu nghiệm khi giải chứng bệnh say sóng. Ví như người nào đi từ đất liền ra đảo chàm bị say sóng thì lấy nước Giếng Xóm Cấm nấu với lá rừng của cù lao Chàm ( chỉ người dân Vùng đất mới dễ dàng cảm nhận và thường hái loại lá này ) thì uống vào là hết say sóng.
Mặc dầu chưa chính xác được chuẩn xác niên đại đồ đồng thau của giếng , song qua so sánh đối chiếu với các kiểu giếng Chăm khác ở Hội An và vùng phụ cận cũng như thông cáo từ các nguồn tư liệu lịch sử cổ thì các nhà chuyên trị tuy là Giếng Xóm Cấm có xác xuất đã được xây dựng cách đây khoảng trên 200 năm.
Bãi Đá Chồng
Chuyện kể rằng vào thời xa lắc xa lơ, đã lâu lắm rồi, thuở ông bà còn để chỏm, ở đất liền trù mật dân quê sống bình yên. Như mọi nhà, dưới mái tranh êm đềm có cặp vợ chồng nghèo. Do cả hai bên có chồng đều mất sớm vì đi biển gặp bão, những người vợ trẻ của họ ráng cắn răng chịu khổ nỗi cô đơn chồng chết để nuôi con khôn lớn. Bởi cùng tình cảnh nên cặp đôi trai gái đến với nhau tự nhiên và thề yêu nhau đến trọn đời. Chàng trai có bộ ngực đô người và sức khoẻ vượt trội hơn hẳn mọi trai làng. Cô gái có nước da đen như trứng gà mới bóc. Khuôn mặt bầu bĩnh cùng mái tóc dài thuôn thả rập rình làm tôn thêm vẻ yêu kiều của nụ cười luôn tươi rói trên môi. Vẻ đẹp của nàng được người trong làng từ già tới trẻ truyền tai nhau không chỉ vang xa hàng vạn dặm trên lục địa mà còn theo từng con sóng nước truyền đến tai Thần Biển. Ngày cưới của hai người được ấn định vào ngày đẹp trời. Cả làng đều mong cho họ răng long Đầu tóc trắng hạnh phúc trăm năm. Rồi ngày đứng trước bàn độc tổ tiên một nhà cũng đã đến, hai người ước nguyện mãi mãi không rời nhau. Bỗng đâu trời nổi giông gió, cát bụi mờ mịt công chúng không thấy mặt nhau. Đất dưới chân rung chuyển như muốn lún sụp thành vực thẳm. Trong bóng bão cát loè nhoè hiện rõ gương mặt hung dữ của thần biển cùng ngôn ngữ chói lọi lỗ tai: Ai có gan tìm được nàng ta sẽ trả. Cô gái bị cướp đi trong tiếng gầm rú ghê người. Sau phút hoảng loạn Quần chúng cùng nhận ra rằng vì say mê dung nhan nên Thần Biển đến cướp cô gái về phục dịch trong Thủy cung.
Không dưng mất nàng, lòng chàng trai đau như muối xát, giữ thề thốt sắt son xưa, được sự giúp sức của dân làng, chàng trai nhịn nhục nỗi đau chia tay hai người mẹ thân yêu bấm chí đi tìm cứu vợ, thề rằng không gặp không về, nếu đuối sức ở đâu thì chết tại đấy. Một mình một ghe, lương khô lót bụng , lấy gió làm bạn, lấy mưa nắng che mình. Trải bao có nhiều trở ngại hoặc thiếu thốn, thử thách rồi một ngày kia, chàng bị bão tố nổi lên đánh bạt vào bãi đá một hòn đảo. Sức người có hạn, đói khát và nỗi đau mất vợ cùng cùng sự thất vọng cô đơn xúm lại quật ngã chàng. Nam sáng, ánh dương dần chói chang cả lãnh hải đẹp. Ráng đứng lên hướng nhìn lục địa, tạ lỗi với dân làng về niềm tin mà họ đã gửi gắm, chàng đứng sững trút hơi thở lần chót. Dân trên đảo gần đấy nghe tiếng kêu ai oán kế sau tiếng sét rung trời. Hoá ra mến trọng lòng chung thuỷ và sự chịu đựng thử thách của chàng, Ngọc bệ hạ Đế đã cho chàng hoá đá để mãi nhìn về quê hương trong khắc khoải đau thương vì thề nguyền chưa trọn. Về sau lâu dần, hình chàng được mưa gió ăn mòn thành hòn đá chồng lên nhau như hình người bé nhỏ, đang trong cơn đau khổ tuyệt vọng nên được làm gọi là Đá Chồng, bãi đá có hòn đá ấy cũng được làm gọi là Bãi Đá Chồng. Cũng có người nói do hòn đá nhỏ chồng lên hòn đá lớn nên gọi Đá Chồng.
Ông bà xưa kể rằng mấy thày phong thuỷ người Tàu nói nếu đứng từ đây nhìn về Hội An thấy Cửa Đại và Hòn núi Chúa ở Khu thánh địa Mỹ Sơn là một đường thẳng. Đấy là hướng phong thuỷ hợp cung càn khôn như là sự định đoạt hài hoà của Trời và Đất. Bởi thế cù lao Chàm vốn là đất linh nhưng đất vùng này còn là tụ điểm địa linh ít nơi bì được. Cũng có người nói vùng đất Bãi Chồng là trái tim của cả hòn Biền, hòn Lao nên mọi hoạt động ở đây phải cẩn trọng lắm mới có Cuối cùng tốt.
Đã có một thời bọn cướp biển người Tàu thường chọn nơi Bãi Chồng làm nơi giấu tàu để lùng cướp, trấn lột những lái buôn đích thật đến với cảng Hội An nên bãi cát gần Đá Chồng còn có tên Bãi Tàu. Nhưng có điều lạ là những tàu của bọn người làm điều phi nghĩa khi đậu ở đây sau đó ra biển thường gặp nạn, không sóng lớn đánh vỡ tàu thì cột buồm cũng bị bẻ gãy, ít gặp bình an.
Với người lương thiện thì lại hay gặp may. Ai có lòng trước khi ra biển mà lên thắp hương lạy lục sẽ dễ trúng lớn. Cá ở đâu không biết cứ về bơi hàng đàn quanh ghe để công chúng chỉ việc khoắng vợt xuống hớt lên. Chuyện xưa kể rằng ông Trùm Cải ở Bãi Làng có đứa nử tử mới đẻ được hơn năm nhưng hai chân cứ bắt chéo nhau không dứng lên được mới sai vợ bồng đến đây neo ghe ngủ qua đêm , một lòng một dạ khẩn cầu thề nguyền. Gần sáng bỗng một ông già râu tóc bạc phơ tay cầm cái gậy ngọc Như Ý đến gõ gõ vào chân con bé nói cha mày là Trùm , có lần làm ác mới đẻ ra mày khuyết tật, nay biết hối muốn làm điều lành, một lời cầu khẩn nên ta giúp đây, dậy mau, dậy mau, nói rồi biến mất. Mẹ con bàng hoàng trở dậy thấy chân con bé lành lẽ không ngờ. Từ đấy không mấy ai dám làm ác ở Bãi Làng và ông Trùm Cải thì một lòng làm việc thiện, nghe nói sau này nhân chuyến du hành của một vị quan trong triều đến đảo qua tiếp kiến, lại nghe dân chúng một lòng tán dương nên thấy mến yêu bèn đưa về kinh cho làm chức lớn. Thỉnh thoảng sau thời gian ấy , ông Trùm Cải vẫn đưa vợ con về thăm đảo và cho tiền giúp nhiều người nghèo vượt qua cơn khó. Về sau nghe nói ông Trùm chết già ở kinh còn nử tử lớn lên lừng danh rất xinh và được làm dâu nhà quyền quý sung sướng cả đời.
Lại cũng hay tục truyền rằng vùng này linh lắm. Ai có ý trung nhân, có chồng, vợ bị phụ bạc , hoặc chẳng gặp may chuyện đôi lứa trong đời , cứ đến đây thầm thào ước nguyện là qua vận rủi , còn nếu không , cũng thoả được niềm tư lự để cuộc thế xuôi chèo mát mái.
Truyện tích về Bãi Chồng ở đảo Chàm qua nhiều người truyền xa Thấu suốt Quảng Ngãi , Bình Định đều biết. Cũng có khi được tô vẽ thêm nhiều tình tiết đau lòng đầy bi cảm nhưng đều có hậu. Cũng lại có chuyện kể rằng sau khi chết , chàng trai và cả cô gái được Ngọc Hoàng cho diện kiến để thử lòng bằng cách hỏi ước vọng muốn được sinh vào nhà quyền quý cao sang hay muốn đầu thai trở lại làm vợ chồng để thỏa ước nguyện base , dù cho phải sống nghèo. Trong hai chỉ được quyền chọn một. Cả hai đều một mực xin được sống với nhau cho trọn thề thốt xưa , dù cho phải bần hàn. Rồi Ngọc Hoàng cũng không nỡ nên đã cho họ tái sinh trở thành cặp vợ chồng vừa giàu có vừa nức tiếng yêu thương nhau rất mực , nghe nói là cặp vợ chồng mẫu mực số một trên trần gian này. Mỗi khi được nghe kể Quần chúng đều chép miệng ước ao , phải như mình được một góc của họ và cố tìm dịp để vượt sóng nước đến với Bãi Chồng , Đá Chồng và cù lao Chàm đầy ắp những truyền thuyết.
Chùa Hải Tạng
Chùa cổ Hải Tạng - cù lao Chàm là công trình cấu trúc đạo tín ngưỡng thờ Phật phối hợp thờ thánh thần nhằm đáp ứng nhu cầu tập quán của ngư gia trên đảo cù lao Chàm nói riêng và cho thương thuyền các nước ghé vào hành lễ cúng kính đạo đức Phật giáo với mong mỏi được phù trợ trên con đường làm ăn , buôn bán của họ.
Chùa được xây dừng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 ( 1758 ) ở vịt cỏ cách nơi này khoản 200m về phía bắc vì do bão làm hư hại nặng nề , để tiện lợi cho các tín đồ thiên chúa giáo đến hành lễ Chùa được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 ( 1758 ) ở vịt cỏ cách nơi này khoảng 200m về hướng đông bắc , sau vì do bão làm hư hại nặng và để thuận tiện cho các tín đồ đến hành lễ nên vào năm Tự Đức nguyên niên ( 1848 ) Chùa được dời về vịt xiêm hiện tại và nối tiếp được tu tạo khang trang hơn.
Chùa ở vào thế phong thủy lý tưởng , tọa lạc sát chân núi phía Tây của Hòn Lao thuộc cù lao Chàm , lưng tựa núi vững chãi , mặt tiền xoay theo hướng Tây – Tây Nam nhìn thẳng vào núi Bà Mộc như thể hòn xôi án ngữ. Đây là hướng nhìn lý tưởng , bởi có sự thoáng khí , tiền hậu , tả hữu phân minh. Ngay dưới chân là đồng ruộng , khu dân cư và mờ xa về lục địa là thành thị cổ Hội An. Phía Nam có khoảng trống gió lùa trải dài qua Rừng Cấm ( nay là Xóm Cấm ) đưa hơi nước từ Hòn Nhờn lướt qua trước mặt thổi lên khu dốc Chùa. Theo truyền thuyết , trước đây khu này rừng rậm có nhiều trăn , rắn có nọc độc. Vì thế , để an toàn , tường thành bao bọc chung quanh chùa được xây bằng đá , cổng tam quan phía trước gồm 3 lối vào , tam quan tạo dáng vòm , mái lợp ngói âm dương và đắp nhiều con giống. Toàn bộ tam quan cao 5m , rộng nhất 1 , 5m , dài 6m. Kề ngay đấy là 4 trụ biểu , trên chóp trụ có khối hình hoa sen cánh lật… Dù tự nhiên khắc nghiệt , lại phải đương với nhiều trận cuồng phong hàng trăm năm qua nhưng đến nay , công trình chính vẫn vững vàng , bề thế. Tuy nhà Tây đã bị sập tuyệt đối , nhà Đông còn lại phần cấu trúc chính nhưng tuốt di tích vẫn toát lên vẻ hào sảng uy nghiêm hiếm thấy ở các di tích khác. Chính điện lợp ngói âm dương , bờ nóc , bờ hồi đắp nổi nhiều đường nét uốn lượn mềm mại, uyển chuyển tạo cảm giác nhẹ nhàng.
Lùi vào mái hiên khoảng 2,5m là hệ thống cửa ( thường khép kín), thượng song hạ bản , gồm 3 bộ , mỗi bộ 4 cánh ngăn không gian bên ngoài với không gian nội thất. Tất nếp nhà chính này có hệ vì kèo phân bố kiểu “chồng rường giả thủ” chia làm 3 lòng. Việc mở rộng diện tích ở đây được sử dụng thủ pháp Thêm lên lòng nhà bằng cách tăng cường hệ liên kết các cây rường, cột cái, cột quân và giả thủ trong thế đỡ thẳng lên đòn tay ( hoành ), lòng 3 của mái trước được ngăn cách bởi hệ thống giao thông cửa làm nên mái hiên. Với lối kiến trúc này, cộng với liên kết ngang gồm 4 vì ( vài ) chia làm 3 gian, tạo cho không gian nội thất của chùa thông thoáng, vừa có chiều cao, vừa có chiều sâu và mở rộng.
Nội thất chùa Xinh đẹp nhờ hệ thống hoành phi , câu đối sơn son thếp vàng , uy nghiêm , trình tự không thực linh thiêng nhờ hệ thống tượng thờ khổng lồ trên những bàn hương án tả hữu , trước sau như những mạch tiếp nối kì bí thẳm sâu trong khung cảnh bệ vệ đầy màu sắc. Nổi là bộ Tam thế Phật bằng hợp chất gồm 3 tượng. Kế đến là tượng Thích Ca ngồi trên đài sen…
Chùa có nhiều truyền thuyết nhưng cư dân ở đây vẫn tâm đầu ý hợp nhất câu chuyện về việc xây chùa. Tương truyền các cây cột được làm từ ngoài Bắc đem về làm một chùa nào đó trong Nam nhưng khi về đến đảo Chàm vì trời tối nên phải neo ghe nghỉ lại. Sáng ra , ghe kéo neo đi tiếp , nhưng thật lạ lùng , biển bỗng dưng sóng dậy , ghe cứ xà quần , tiến thoái lòng vòng không đi ra khỏi Lao. Sau có người trong đoàn lên cúng xin keo mới biết dàn cột này phải để lại dựng chùa cho cù lao Chàm không được đem đi. Vì thế chùa dựng lên lấy tên là Hải Tạng. Hải là biển , Tạng là kinh , ý nói Chùa là nơi hội tụ kinh tạng mênh mông như biển. Một ý khác là Kinh Tạng của Nhà Phật đây được tụ hội từ mọi con đường trên biển.
Chợ Tân Hiệp Phiên chợ sớm trên đảo đảo Chàm
Đến du lịch cù lao Chàm , du khách không thể không ghé qua Chợ Tân Hiệp ( nhiều khách du lịch gọi là Chợ cù lao Chàm ). Chợ Tân Hiệp bán các đặc sản rừng , biển và quà lưu niệm , Chợ Tân Hiệp nằm ngay bên trong chân cầu tàu du lịch , kề bên bến cá Bãi Làng. Cho rằng “chợ” nhưng lại thiếu hẳn những thanh âm ồn ã quen thuộc. Chỉ có những bước chân di chuyển rất chậm , để ngắm , để sờ nắm và để ăn giá với giọng vừa đủ nghe. Ví như muốn , khách phương xa cũng có khả năng ướm thử chuỗi hạt làm từ vỏ sò , thử hơi với chiếc tù ốc vỏ ốc hoặc giải nhiệt miễn phí với một cốc nước lá lao thơm phức , ngọt lịm…
Đảo Yến
đảo Chàm là nơi độc nhất của tỉnh Quảng Nam có loài chim Yến hàng - Collocalia Fuciphaga Genmaini Oustalet, thuộc phân giống Yến hông xám ( Swiftlets ), giống Collocalia, họ Apodidac, bộ Yến Apdiformes. Chim Yến có dáng vóc chỉ nhỏ bằng chim sẻ, hông và bụng màu xám , tất cả thân thể nâu đen; cánh dài ( 115-125mm ), vút nhọn, bay rất khoẻ, đuôi ngắn, chẻ đôi; mỏ ngắn, dẹp, có khả năng há rất rộng.
Hàng năm, vào cuối tháng 11 âm lịch, yến bắt đầu làm tổ theo một cách rất độc đáo: yến nhả nước bọt thành những dãi trắng lên những vách đá cheo leo của các hang động trên đảo. Dãi yến mới nhả ra có màu trắng phớt hồng, gặp gió quánh lại, chuyển thành màu trắng đục.
Tổ chim yến thường được gọi là yến sào hay tai yến. Yến đẻ trứng , ấp trứng và nuôi cho đến khi chim con đủ sức tự bay đi kiếm mồi. Tổ yến có hàm lượng dinh dưỡng rất cao, chiếm từ 36-52% protein và là một nguồn dược chất rất quý. Tổ yến giúp tăng sức để kháng cho cơ thể, bổ khí huyết, tráng dương, yên ổn thần kinh, chống lão hoá, làm đẹp nước da và có khả năng ngăn ngừa, thậm chí chữa được nhiều loại bệnh khó chữa như lao phổi, suyễn, viêm xương...Chính do vậy, yến sào là loại hàng hoá hiếm quý, đắt giá trên thịt thà từ xưa đến nay.
Ở Hội An , một ông lão họ Trần tình cờ phát xuất hiện tổ yến sau thời gian ấy tổ chức khai thác và nộp thuế. Bởi thế, các chúa Nguyễn ( từ thế kỷ 17 ) đã cho lập “Đội Thanh Châu”, thực chất là giao cho dân làng Thanh Châu ( Hội An ) khai thác yến sào ở vùng đảo cù lao Chàm và nộp thuế hàng năm cho nhà nước. Sau này , mở rộng vào các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa.
Khai thác yến sào phải leo lên các vách đá chênh vênh, hiểm trở, bên dưới là mặt nước biển ăn sâu vào hang sâu, nếu sơ sẩy, người thợ khai khẩn khó an toàn tính mạng.
Ở đảo Chàm, chim yến thường làm tổ trong các hang ở Hòn Khô (mẹ), Hòn Lao , hòn Tai... Việc khai khẩn yến sào ở Hội An bây giờ do Đội khai thác Yến, trực thuộc UBND Thị xã đảm trách. Mỗi năm, khai thác 2 kỳ ( vào tháng 4 và tháng 8 dương lịch ).
Miếu tổ nghề Yến
Miếu tổ nghề Yến nằm ở Bãi Hương - Hòn Lao - cù lao Chàm. Miếu Tổ nghề Yến được xây dựng có đầy đủ tất cả các bộ phận cấu thành cần thiết vào khoảng đầu thế kỷ 19 để thờ Tổ nghề Yến và các ông thần Ngăn giữ nghề Yên. Hàng năm vào ngày 10/3 âm lịch , cư dân và những người làm nghề khai khẩn yến tổ chức cúng rất linh đình để để sẵn cho mùa vụ khai khẩn mới
Trên bàn độc , ngoài các bài vị của những bậc tiền bối khai sáng nghề yến sào là Các ngài thần liên tưởng đến sông biển. Trên tường bên hữu có tấm bia đá ghi công đức của các chư phái tộc và ca tụng vẻ núi kỳ vĩ của đảo Chàm.
6. Các món ăn ngon ở đảo Chàm
Mực một nắng
Phơi mực một nắng ( Ảnh - Nova 224 )
Mực một nắng đảo Chàm khá đa dạng với nhiều loại: mực lá , mực ống , mực tuộc , mực ghim... Song chỉ có mực ống mới chế biến được món mực một nắng ngon. Địa ngục ta chọn những con mực vừa mang từ biển về hãy còn tươi rói , sau thời gian ấy chỉ phơi độc nhất một lần nắng giòn. Thật ra thao tác phơi chỉ là quá trình rút bớt nước cho bay bớt mùi tanh, mực còn ở dạng tái nên khi thưởng thức vẫn cảm nhận được độ tươi ngon của mực nhưng thấy cả hương vị của mực khô. Tuy nhiên, để mực một nắng ngon, người phơi cũng phải đảm bảo kỹ thuật, sao cho mực phơi rồi thân ngoài đã ráo hẳn nhưng bên trong thịt còn tươi rói.
Mực một nắng nướng tại chỗ được du khách rất ưa chuộng
Thường mực một nắng được khách du lịch chọn mua và nướng tại chỗ , thưởng thức ngay trên bãi biển cù lao Chàm lồng lộng gió. Mực một nắng tuy chế biến không khó nhưng đòi hỏi sự kĩ càng, phải nướng kỹ trên lửa than Khi mực chuyển sang màu vàng, mùi thơm bốc lên nưng nức hai cánh mũi là lúc mực vừa chín tới. Món này thường chấm với tương ớt cũng giống như mực khô nướng. Khi ăn, miếng mực ngọt ngào, mềm mềm, thơm lựng , hòa quyện với vị cay nồng của tương ớt. Mùa câu mực ở cù lao Chàm diễn ra từ tháng 2-5 âm lịch nhưng đặc sản mực một nắng thì bạn có xác xuất mua quanh năm.
Cua đá
Cua Đá là một món ngon dân dã của xứ đảo đảo mà ai từng đến đây cũng mong được nếm thử. Cua có vị thịt ngọt , thanh chứ không phảng phất vị tanh thường có của động vật miền biển. Do cua đá ăn các loại cây cỏ trên núi , nên thịt cua nồng một mùi cây rừng , thơm đến lạ.
Mỗi con cua đá trung bình chỉ lớn bằng nắm tay , và có màu sắc rất ấn tượng , mai và các chi màu nâu tím , phần bụng dưới ngả màu vàng ươm. Cua đá rất khoẻ , chạy nhanh , và thường chỉ lú đầu khỏi hang khi đêm xuống để đi ăn. Đó cũng là lúc những cư dân trên đảo đi săn cua đá. Một thợ săn cua cho biết , đi săn mà gặp 10 con , bắt được 4 - 5 con là nghề lắm rồi.
Cũng do cái “tội” nhanh chạy , dai sức , leo núi khoẻ , lại chuyên “ăn chay” nên thịt cua đá rất ngon , từ cái nước luộc cua đã đượm vị ngọt nhẹ , dịu thanh , thịt cua dai hơn hẳn cua biển , cua đồng , không chút mùi tanh. Nhưng cái độc chiêu nhất khi thưởng thức cua đá , đó là hương thơm kỳ lạ. Giở ngược cái mai cua , túm mấy chân xé một đường , con cua mới luộc còn hơi nóng , phả làn khói nhẹ từ phần thịt nằm dưới mai cua , xông lên mũi thoảng đâu đó chút hơi có mùi the , cay cay mùi dược thảo , đem lại cho người ăn cảm giác cứ như đang hít hơi của nồi xông giải cảm.
Dân đảo ai cũng nói cua đá là một vị thuốc, hỏi kỹ thuốc trị bịnh gì thì… không ai rõ, nhưng chỉ biết ăn vào vừa ngon vừa lạ miệng, tinh thần bạc nhược thấy mát mẻ
