Làng tôi đất cửa rừng

Cù lao chàm là một cụm đảo, về mặt hành cương trực thuộc xã đảo Tân Hiệp, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam, nằm cách bờ biển Cửa Đại 15 km và đã được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Đảo Chàm bao gồm 8 đảo: Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Khô mẹ, Hòn Khô con, Hòn Lá, Hòn Tai, hòn Ông. Dân số trên các hòn đảo này gồm khoảng 3.000 người.
1. Lịch sử hình thành và phát triển
Hòn Mồ, một trong 8 hòn đảo của Đảo cù lao Chàm
Trong quá khứ, cụm đảo Ciam pullo, Chiêm Bất Lao, Tiêm Bích La ... (Đảo Chàm hiện nay ) từng là Tấm giấy ghi tên tuổi được đánh dấu đậm nét trên bản đồ hàng hải quốc tế ven biển Đông, từng là điểm dừng chân quen thuộc của thương thuyền nhiều nước ở phương Đông cũng như phương Tây trên các tuyến hải trình dọc theo các con đường hương liệu, tơ lụa, gốm sứ trên biển.
Từ những thế kỷ đầu Công nguyên, phương tiện đi lại trên biển rất thô sơ, những chuyến hải hành liên nhà nước thường phải kéo dài trong nhiều tháng. Cũng trong thời gian đó, giao tế thương nghiệp giữa Trung Quốc và Ấn Độ được thiết lập. Con đường biển nối giữa Trung Quốc và Ấn Độ đi từ phía Bắc Việt Nam, dọc theo bờ biển của bán đảo Đông Dương, qua bán đảo Mã Lai ở phần phía bắc và tới Kancipura ở miền Nam Ấn Độ. Một con đường khác không cắt ngang qua bán đảo, nhưng đi xuyên thấu eo biển tới Malacca. Bấy chừ nhiều cảng thị hình thành trên bán đảo Đông Dương như: Phù Nam , Lâm Ấp... Chúng không chỉ là những trạm, những hải cảng quan yếu trên con đường biển quốc tế, mà còn là trú sở và điểm thu mua nhiều sản vật quý dùng để xuất biên như: trầm hương, hồ tiêu, ngà voi, tơ lụa, đồi mồi... Trong đó Đảo cù lao Chàm là điểm tiền tiêu trên biển thuộc vương quốc Champa, nó là nhà cầu nối giữa Trung Quốc với Ấn Độ, Ả Rập, Ba Tư, Ai Cập và các nước Châu Âu. Thành thử, Cù lao Chàm có vịt hiểm yếu trong tuyến hàng hải chuye, là điểm dừng chân rất tiện lợi để trao đổi hàng hóa, tàng trữ lương thảo, nước ngọt của thương thuyền các thanh thủy cuộc hành trình đi đến các quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á và một số vùng lân cận.

Từ thế kỷ thứ VII đến thế kỷ thứ XII, con đường tơ lụa, hương liệu và gốm sứ được hình thành, hoạt động hàng hải trên biển thái hoà Dương rất nhộn nhịp. Tàu buôn từ Địa Trung Hải đến Trung Quốc mang theo vàng ngọc và kim loại khai khẩn được từ các mỏ Ba Tư và các vùng lân cận; cùng sao thủy và các đồ Trang điểm là những sản phẩm của Trung Đông sang các nước phương Đông và Trung Quốc buôn bán, sau đó họ mua lại đồ gia dụng, tơ lụa, gốm sứ, lâm thuỷ sản từ các nước này về. Trên chặng đường dài đó, họ đã đi qua quần đảo Cù lao Chàm, để đi sâu vào vùng biển phía nam Trung Quốc và các hải cảng của Nhật.

Đặc biệt, cuối thế kỷ XV, các quốc gia ở phương Tây với nhiều đoàn thuyền khổng lồ ồ ạt tràn sang phương Đông để lùng thịt, làm cho hoạt động thương mại trên biển của khu vực ấn độ dương châu Á - thái bình Dương trở nên sôi động hơn, lần lượt lôi cuốn các nước phương Đông tham gia vào thịt thà khu vực và thế giới đang hình thành , Việt Nam là một trong những nước nằm bên con đường thương mại quốc tế. Vào thời điểm này ở đường trong, Vương quốc Champa suy vong, người Việt đã làm chủ một vùng đất Đông nhiều ở phía Nam. Dưới sự dẫn dắt của các chúa Nguyễn, người Việt kết nghĩa những thành tựu khai khẩn Chiêm cảng xưa của người Chăm và xây dựng Hội An trở thành một đô thị thương khẩu sầm uất, phát triển mạnh mẽ trong các thế kỷ XVII - XVIII. Cửa Đại Chiêm trở thành một trong những cảng thị tiện lợi để tàu bè quốc tế cập bến, thảo luận mua bán hàng hóa. Thương thuyền của các nước Nhật Bản , Trung Quốc, Xiêm La, Miến Điện, Malaixia, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan... Tới Hội An buôn bán, thường phải qua trạm rà soát và thu thuế ở Cù lao Chàm.
Đảo Chàm trở thành một thương cảng sôi động ở khu vực ấn độ dương Đông Nam Á trong nhiều thế kỷ và là điểm dừng chân của các thuyền buôn trong nước cũng như quốc tế. Nguồn hàng hóa sản vật phong phú của xứ Quảng cùng vịt xiêm thuận lợi trong con đường tơ lụa trên biển của cửa Đại Chiêm và Đảo cù lao Chàm, cộng với chính sách mở cửa của các chúa Nguyễn, đã nâng cao vai trò vùng đất Quảng Nam trong quá trình phát triển của xứ Đàng Trong.
2. Nên đi Đảo Chàm vào thời điểm nào ?
Nên đi vào mùa hè để tận hưởng không khí tươi tốt và hưởng thụ cảm giác được nhảy xuống làn nước mát lạnh của biển cù lao Chàm
Đi vào ngày rằm hàng tháng để phối hợp ngắm phố cổ Hội An và thưởng thực đặc sản ốc vú nàng đảo Chàm
Lễ giỗ tổ nghề lấy yến ở đảo Chàm diễn ra vào 9-10/3 ( âm lịch )
hội lễ cầu ngư ở cù lao Chàm diễn ra vào ngày 3-4/4 ( âm lịch )
3. Phương tiện tới đảo Chàm
Bến tàu ở đảo Chàm
Từ Hội An các bạn có 2 loại công cụ để ra cù lao Chàm là canh ki na và tàu chậm. Nếu tuyển trạch candela thời kì sẽ chỉ mất khoảng 20' nhưng giá thành cao , lựa chọn tàu chợ giá thành rẻ nhưng mất khoảng 2h để ra được đảo , tuy thế khi đi tàu chậm bạn sẽ có cảm giác huých khi được linh đinh với từng con sóng , có thời gian để ngắm biển trời minh mông. Ca no thường đi từ bến tàu Cửa Đại , tàu chậm thường xuất phát ngay từ bến Bạch Đằng trong phố cổ Hội An , số điện thoại của tàu 0985686465 ( Bác Bốn )
tàu chậm đi ra cù lao Chàm phát xuất ngay tại bến Bạch Đằng trong phố cổ Hội An
Từ Hà Nội và Sài Gòn các bạn có khả năng đi xe buýt giường phản tới Hội An rồi từ đó nối tiếp chuyển di bằng thuyền gỗ hoặc can chi ra với cù lao Chàm. Ở đảo Chàm, bạn có khả năng thuê thuyền đi quanh đảo, đưa đi lặn ngắm lưu li cho chủ động với kế hoạch của mình, không bị phụ thuộc như việc đặt tour đi trong ngày. Liên tưởng với các chủ nhà nghỉ để được hỗ trợ thuê thuyền hoặc liên hệ trực tiếp với Chú Cữ 01677874651
4. Khách sạn nhà nghỉ tại đảo Chàm
Trên cù lao Chàm không có các khách sạn hay resort mà là các nhà nghỉ kiểu homestay nhưng rất thú nhận với bất cứ ai muốn khám phá hòn đảo xanh rất xinh này. Giá lao vụ tại nhà dân khoảng 50k/1 người. Các bạn có khả năng liên hệ với một số phôn dưới đây. ( Anh Vốn dĩ một chỉ dẫn viên du lịch tại đảo, nhà là quán cafe ở ngay cạnh Khu bảo tồn biển. Các bạn có khả năng liên quan với anh Nguyên để nhờ đặt vé can chi , đặt nhà nghỉ , thuê thuyền , thuê xe máy đi du lịch quanh đảo. Anh ấy rất nhiệt thành giúp rập và trợ giúp các bạn)
5. Các địa điểm du lịch và hoạt động vui chơi ở cù lao Chàm
Các địa điểm du lịch ở đảo Chàm ( Nhấn vào ảnh để xem to hơn)
cù lao Chàm không phải là hòn đảo đặc biệt so với nhiều đảo gần bờ cũng như các khu dự trữ sinh quyển khác của Việt Nam. Cũng có bãi tắm tự nhiên đẹp, phong cảnh hoang sơ, thuỷ sản phong phú... - Những lợi thế có xác xuất bắt gặp ở bất kỳ hòn đảo du lịch nào, nhưng cái dấu ấn đặc sắc mà du khách bắt gặp ở cù lao Chàm không phải là những lợi thế đó mà chính là cách khai thác những lợi thế.
Nhà bảo tàng biển cù lao Chàm
Nhà bảo tàng biển nằm ngay cạnh nhà đón tiếp khách khi tới cù lao Chàm
Điểm dừng chân hàng đầu khi thuyền cập bến tàu cù lao Chàm Ấy là nhà bảo tàng biển. Tuy nhỏ nhưng khi đến đây và được nghe các hướng dẫn viên trên đảo thuyết trình , dẫn dắt người nghe từ lịch sử hình thành , các phong tục truyền thống , lễ hội cho đến những sản vật phong phú của đảo Chàm sẽ khiến bạn đi từ kinh ngạc này đến kinh ngạc khác.
Hệ thống giao thông các bãi biển của đảo Chàm
Bãi Ông
Các bãi biển ở đây vốn thiên nhiên tạo hóa đã đẹp và người dân và chính quyền địa phương đã phát động các phong trào giữ gìn môi trường nên các bãi biển cù lao Chàm được giữ giàng sạch Trội hơn, khách du lịch bởi thế ngày càng kéo về đây đông hơn, các lao vụ du lịch cũng hoàn thiện hơn.
Bãi Xếp là nơi du khách thường dừng lại lặn ngắm san hô
Dọc theo bờ biển từ Tây Bắc xuống Đông Nam của Hòn Lao , Có các bãi biển như: Bãi Bắc ( gồm 4 bãi nhỏ ) , Bãi Ông , Bãi Làng , Bãi Xếp ( gồm 3 Bãi nhỏ ) , Bãi Chồng , Bãi Bìm , Bãi Hương. Các bãi biển có chiều dài từ 100m ( Bãi Bắc ) đến 700m ( Bãi Hương ); chiều rộng phổ biến là 20m.
Toàn cảnh Bãi Làng nhìn từ trên núi
Bãi Bìm
Các bãi biển thoải với nền cát trắng mịn , sạch , nằm xen giữa các mỏm đá thò ra tạo nên sự phong phú của địa tầng địa mạo. Ở Bãi Bắc, Bãi Chồng du khách sẽ gặp nhiều khối đá lớn được mài tròn tự nhiên hoặc nằm chồng lên nhau , tạo nên các hình ảnh gợi cảm mang tính tượng trưng sâu sắc.
Toàn cảnh Bãi Chồng
Tại Bãi Bắc , trên nền đám cưới mòn Lộ rõ ra nhiều hang thiên nhiên. Tại Bãi Ông , Bãi Làng , Bãi Hương do các thềm cát mở mang gây nên bãi cát rộng từ 40 - 50m. Dân cư khai phá những dải đất bồi hẹp , tạo thành một số ruộng bậc thang làm ra lương thực , thiệt phẩm. Như thế nhờ thiên nhiên tạo hóa và nhân tạo nên cù lao Chàm chứa nhiều cảnh đẹp tuy bình dị hoang sơ nhưng đầy gợi cảm.
Bãi Hương
Biển cù lao Chàm trong xanh có xác xuất nhìn thấy đáy sâu hàng chục mét. Làn nước trong vắt ấy như mời gọi ta xuống tắm , rồi phơi mình trên những bãi cát mịn tưng sạch sẽ.
Lặn ngắm hổ phách
Là một khu bảo tồn biển lừng danh bởi sự Đa chủng sinh vật học có nhiều giống loài quý hiếm , tuy nhiên những năm gần đây với lượng khách du lịch đến cù lao Chàm càng ngày càng tăng thì áp lực khai khẩn trên vùng rạn xà cừ là rất lớn làm cho rạn gồm kim phục hồi chậm ảnh hưởng cực kỳ trầm trọng cho hệ sinh cảnh biển tại cù lao Chàm. Hầu hết các tour du lịch cù lao Chàm đều có các hoạt động lặn ngắm lưu li
Giếng cổ Chăm ( còn làm gọi là Giếng Xóm Cấm )
Giếng Xóm Cấm nằm tại ngã ba con đường bêtông của khu dân cư xóm Cấm , cách 500m về phía Đông Bắc là di tích Tiền Sa Huỳnh Bãi Ông , cách di tích khảo cổ Bãi Làng 300m về hướng Tây Nam. Kiến trúc của giếng mang đặc điểm giống với nhiều kiểu giếng Chăm khác ở Hội An.
Giếng có kiểu hình ống tròn , thành giếng hình tròn , nền giếng hình vuông , ở mỗi góc có một trụ vuông. Diện tích khuôn viên giếng khoảng 15m2, đường kính miệng giếng khoảng 1,2m. Lòng giếng xây gạch tô vữa vôi, được xây theo kiểu “vành khăn." Độ sâu từ miệng giếng đến đáy giếng khoảng 5m. Tuy nhiên , trải qua quá trình sử dụng hàng trăm năm , người dân nơi đây đã cải tạo lại nền giếng và xây thêm gạch vữa ximăng lên thành giếng nên đã phần nào làm biến đổi cấu trúc.
Người dân tại thôn Bãi Làng cho biết Giếng Xóm Cấm là nguồn cung cấp nước dồi dào cho người dân trong khu vực ấn độ dương. Điểm đặc biệt là nước của giếng này không bao giờ cạn , cho dù là vào mùa khô kiệt nhất.
Theo kinh nghiệm của người dân nơi đây thì nước Giếng Xóm Cấm cực kỳ hiệu nghiệm khi giải chứng bệnh say sóng. Nếu người nào đi từ đất liền ra đảo chàm bị say sóng thì lấy nước Giếng Xóm Cấm nấu với lá rừng của đảo Chàm ( chỉ người dân xứ sở mới nhận biết và thường hái loại lá này ) thì uống vào là hết say sóng.
Mặc dù chưa xác định được chính xác niên đại của giếng , song qua so sánh đối chiếu với các kiểu giếng Chăm khác ở Hội An và vùng phụ cận cũng như báo cáo từ các nguồn tư liệu lịch sử cổ thì các nhà chuyên trị ý rằng Giếng Xóm Cấm có xác xuất đã được xây dựng cách đây khoảng trên 200 năm.
Bãi Đá Chồng
Chuyện kể rằng vào thời tun hút, đã lâu lắm rồi, thuở ông bà còn để chỏm, ở lục địa trù mật dân quê sống bình an. Như mọi nhà, dưới mái tranh yên ả có cặp vợ chồng nghèo. Do cả hai bên có chồng đều mất sớm vì đi biển gặp bão, những người vợ trẻ của họ ráng cắn răng chịu khổ nỗi cô đơn hoá bụa để nuôi con lớn khôn. Bởi cùng cảnh ngộ nên cặp đôi trai gái đến với nhau tự nhiên và thề yêu nhau đến trọn đời. Chàng trai có bộ ngực đô con và sức khoẻ vượt trội hơn hẳn mọi trai làng. Cô gái có nước da đen như trứng gà mới bóc. Khuôn mặt bầu bĩnh cùng mái tóc dài thuôn thả rập rình làm tôn thêm vẻ yêu kiều của nụ cười luôn tươi rói trên môi. Vẻ đẹp của nàng được người trong làng từ già tới trẻ truyền tai nhau không chỉ vang xa hàng vạn dặm trên lục địa mà còn theo từng con sóng nước truyền đến tai Thần Biển. Ngày cưới của hai người được ấn định vào ngày đẹp trời. Cả làng đều mong cho họ răng long Đầu tóc trắng hạnh phúc trăm năm. Rồi ngày đứng trước bàn thờ gia tiên cũng đã đến, hai người nguyện ước ngàn năm không rời nhau. Bỗng đâu trời nổi giông gió, cát bụi mịt mờ mọi người không thấy mặt nhau. Đất dưới chân rung chuyển như muốn lún sụp thành vực thẳm. Trong bóng bão cát loà nhoà hiện rõ gương mặt hung hãn của thần biển cùng ngôn ngữ chói lọi lỗ tai: Ai có gan tìm được nàng ta sẽ trả. Cô gái bị cướp đi trong tiếng gầm rú ghê người. Sau phút hoảng loạn Quần chúng cùng nhận ra rằng vì say mê nhan sắc nên Thần Biển đến cướp cô gái về phục dịch trong Thủy cung.
Tự dưng mất nàng, lòng chàng trai đau như muối xát, giữ thề nguyền son sắt xưa, được sự giúp sức của dân làng, chàng trai nín nhịn nỗi đau chia tay hai người mẹ thân yêu quyết chí đi tìm cứu vợ, thề rằng không gặp không về, nếu đuối sức ở đâu thì chết tại đấy. Đơn thân một ghe, lương khô lót bụng , lấy gió làm bạn, lấy mưa nắng che mình. Trải bao có nhiều trở ngại hoặc thiếu thốn, thử thách rồi một ngày kia, chàng bị bão táp nổi lên đánh bạt vào bãi đá một hòn đảo. Nhân lực có hạn, đói khát và nỗi đau mất vợ cùng cùng sự không còn trông mong gì được nữa đơn chiếc xúm lại quật ngã chàng. Đông sáng, ánh dương dần chói chang cả lãnh hải đẹp. Ráng đứng lên hướng nhìn lục địa, tạ lỗi với dân làng về niềm tin mà họ đã gửi gắm, chàng đứng sững trút hơi thở lần chót. Dân trên đảo gần đấy nghe tiếng kêu ai oán kế sau tiếng sét rung trời. Hoá ra mến trọng lòng chung thuỷ và sự chịu đựng thử thách của chàng, Ngọc chúa thượng Đế đã cho chàng hoá đá để mãi nhìn về quê hương trong khắc khoải đau thương vì thề thốt chưa trọn. Về sau lâu dần, hình chàng được mưa gió bào mòn thành hòn đá chồng lên nhau như hình người lắt mắt, đang trong cơn khổ cực tuyệt vọng nên được gọi là Đá Chồng, bãi đá có hòn đá ấy cũng được gọi là Bãi Đá Chồng. Cũng có người nói do hòn đá nhỏ chồng lên hòn đá lớn nên gọi Đá Chồng.
Ông bà xưa kể rằng mấy thày phong thuỷ người Tàu nói nếu đứng từ đây nhìn về Hội An thấy Cửa Đại và Hòn núi Chúa ở Khu thánh địa Mỹ Sơn là một đường thẳng. Đấy là hướng địa dư hợp cung càn khôn như là sự định đoạt hài hoà của Trời và Đất. Vì thế đảo Chàm vốn dĩ là đất linh nhưng đất vùng này còn là tụ điểm địa linh ít nơi bì được. Cũng có người nói vùng đất Bãi Chồng là trái tim của cả hòn Biền, hòn Lao nên mọi hoạt động ở đây phải cẩn trọng lắm mới có Cuối cùng tốt.
Đã có một thời bọn tàu ô người Tàu thường chọn nơi Bãi Chồng làm nơi giấu tàu để lùng cướp, trấn lột những thương gia chân chính đến với cảng Hội An nên bãi cát gần Đá Chồng còn có tên Bãi Tàu. Nhưng có điều lạ là những tàu của bọn người làm điều phi nghĩa khi đậu ở đây sau thời gian ấy ra biển thường gặp nạn, không sóng lớn đánh vỡ tàu thì cột buồm cũng bị bẻ gãy, ít gặp bình an.
Với người lương thiện thì lại hay gặp may. Ai có lòng trước khi ra biển mà lên thắp hương lạy lục sẽ dễ trúng lớn. Cá ở đâu không biết cứ về bơi hàng đàn quanh ghe để mọi người chỉ việc khoắng vợt xuống hớt lên. Chuyện xưa kể rằng ông Trùm Cải ở Bãi Làng có đứa nử tử mới đẻ được hơn năm nhưng hai chân cứ bắt chéo nhau không dứng lên được mới sai vợ bồng đến đây neo ghe ngủ qua đêm , một lòng cầu khẩn thề nguyền. Gần sáng bỗng một ông già râu tóc bạc phơ tay cầm cái gậy ngọc Như Ý đến gõ gõ vào chân con bé nói cha mày là Trùm , có lần làm ác mới đẻ ra mày khuyết tật, nay biết hối muốn làm điều lành, một lời cầu khẩn nên ta giúp đây, dậy mau, dậy mau, nói rồi biến mất. Mẫu thân con sững sờ trở dậy thấy chân con bé lành lặn không ngờ. Từ đấy không mấy ai dám làm ác ở Bãi Làng và ông Trùm Cải thì một lòng làm việc thiện, nghe nói sau này nhân chuyến du hành của một vị quan trong triều đến đảo qua tiếp kiến, lại nghe nhân dân một lòng khen ngợi nên thấy mến yêu bèn đưa về kinh cho làm chức lớn. Chốc chốc sau thời gian ấy , ông Trùm Cải vẫn đưa thê tử về thăm đảo và cho tiền giúp nhiều người nghèo vượt qua cơn khó. Về sau nghe đồn ông Trùm chết già ở kinh còn nử tử lớn lên lừng danh trông thích nhìn và được làm dâu nhà quyền quý sung sướng cả đời.
Lại cũng hay tục truyền rằng vùng này linh lắm. Ai có bồ, có chồng, vợ bị tệ bạc , hoặc chẳng gặp may chuyện đôi lứa trong đời , cứ đến đây thì thầm nguyện ước là qua vận rủi , còn nếu không , cũng thoả được niềm ưu tư để thế cuộc xuôi chèo mát mái.
Truyện tích về Bãi Chồng ở đảo Chàm qua nhiều người truyền xa suốt Quảng Ngãi , Bình Định đều biết. Cũng có khi được thêu dệt thêm nhiều tình tiết đau lòng đầy cảm thương nhưng đều có hậu. Cũng lại có chuyện kể rằng sau khi chết , chàng trai và cả cô gái được Ngọc Hoàng cho diện kiến để thử lòng bằng cách hỏi ước vọng muốn được sinh vào nhà quyền quý cao sang hay muốn đầu thai trở lại làm vợ chồng để thỏa ước nguyện base , dù có phải sống nghèo. Trong hai chỉ được quyền chọn một. Cả hai đều nhất quyết xin được sống với nhau cho trọn thề nguyền xưa , dù có phải bần hàn. Rồi Ngọc Hoàng cũng không nỡ nên đã cho họ tái sinh trở nên cặp thất gia vừa ngh vừa nức danh yêu thương nhau hết mực , nghe nói là cặp vợ chồng mực thước số một trên thế gian này. Mỗi khi được nghe kể Quần chúng đều chép miệng ao ước , phải như mình được một góc của họ và cố tìm dịp để vượt sóng nước đến với Bãi Chồng , Đá Chồng và đảo Chàm đầy ắp những truyền thuyết.
Chùa Hải Tạng
Chùa cổ Hải Tạng - đảo Chàm là công trình cấu trúc đạo đạo đức thờ Phật kết hợp thờ thần linh nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của ngư dân trên đảo đảo Chàm nói riêng và cho thương thuyền các nước ghé vào hành lễ cúng kính tín ngưỡng Phật giáo với mong mỏi được phù trì trên con đường làm ăn , buôn bán của họ.
Chùa được xây dừng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 ( 1758 ) ở vịt bầu cách nơi này khoản 200m về phía bắc vì do bão làm hư hại nặng nề , để thuận tiện cho các tín đồ thiên chúa giáo đến hành lễ Chùa được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 ( 1758 ) ở vịt đàn cách nơi này khoảng 200m về hướng đông bắc , sau vì do bão làm hư hại nặng và để tiện lợi cho các tín đồ thiên chúa giáo đến hành lễ nên vào năm Tự Đức nguyên niên ( 1848 ) Chùa được dời về vịt cỏ ngày nay và nối tiếp được tôn tạo khang trang hơn.
Chùa ở vào thế phong thủy lý tưởng , tọa lạc sát chân núi phía Tây của Hòn Lao thuộc đảo Chàm , lưng tựa núi vững chãi , mặt tiền xoay theo hướng Tây – Tây Nam nhìn thẳng vào núi Bà Mộc như thể hòn xôi án ngữ. Đây là hướng nhìn lý tưởng , bởi có sự thoáng khí , tiền hậu , tả hữu phân minh. Ngay dưới chân là đồng đất , khu dân cư và mờ xa về lục địa là thành thị cổ Hội An. Phía Nam có khoảng trống gió lùa trải dài qua Rừng Cấm ( nay là Xóm Cấm ) đưa hơi nước từ Hòn Nhờn lướt qua trước mặt thổi lên khu dốc Chùa. Theo truyền thuyết , dĩ vãng khu này rừng rậm có nhiều trăn , rắn độc. Bởi thế , để an toàn , tường thành chở che xung quanh chùa được xây bằng đá , cổng tam quan phía trước gồm 3 lối vào , tam quan tạo dáng vòm , mái lợp ngói âm dương và đắp nhiều con giống. Hết thảy tam quan cao 5m , rộng nhất 1 , 5m , dài 6m. Kề ngay đấy là 4 trụ biểu , trên chóp trụ có khối hình hoa sen cánh lật… Dù thiên nhiên hà khắc , lại phải đương đầu với nhiều trận cuồng phong hàng trăm năm qua nhưng đến nay , công trình chính vẫn vững vàng , bề thế. Tuy nhà Tây đã bị sập hoàn toàn , nhà Đông còn lại phần cấu trúc chính nhưng tuốt di tích vẫn toát lên vẻ hào sảng oai nghiêm hiếm thấy ở các di tích khác. Chính điện lợp ngói âm dương , bờ nóc , bờ hồi đắp nổi nhiều đường nét uốn lượn mềm mại, uyển chuyển tạo cảm giác nhẹ nhàng.
Lùi vào mái hiên khoảng 2,5m là hệ thống cửa ( thường khép kín), thượng song hạ bản , gồm 3 bộ , mỗi bộ 4 cánh ngăn không gian bên ngoài với không gian nội thất. Hết thảy nếp nhà chính này có hệ vì kèo phân bố kiểu “chồng rường giả thủ” chia làm 3 lòng. Việc mở rộng diện tích ở đây được sử dụng thủ pháp gia tăng lòng nhà bằng cách tăng cường hệ liên kết các cây rường, cột cái, cột quân và giả thủ trong thế đỡ thẳng lên đòn tay ( hoành ), lòng 3 của mái trước được ngăn cách bởi hệ thống cửa làm nên mái hiên. Với lối kiến trúc này, cộng với liên kết ngang gồm 4 vì ( vài ) chia làm 3 gian, tạo cho không gian nội thất của chùa thoáng khí, vừa có chiều cao, vừa có chiều sâu và mở rộng.
Nội thất chùa lộng lẫy nhờ hệ thống giao thông hoành phi , câu đối sơn son thếp vàng , uy nghiêm , lớp lang không thực thiêng liêng nhờ hệ thống tượng thờ khổng lồ trên những bàn hương án tả hữu , trước sau như những mạch nối tiếp huyền bí thẳm sâu trong quang cảnh đường bệ đầy màu sắc. Nổi bật là bộ Tam thế Phật bằng hợp chất gồm 3 tượng. Kế đến là tượng Thích Ca ngồi trên đài sen…
Chùa có nhiều truyền thuyết nhưng cư dân ở đây vẫn tâm đắc nhất câu chuyện về việc xây chùa. Tục truyền các cây cột được làm từ ngoài Bắc đem về làm một chùa nào đó trong Nam nhưng khi về đến đảo Chàm vì trời tối nên phải neo ghe nghỉ lại. Sáng ra , ghe kéo neo đi tiếp , nhưng thật lạ thường , biển bỗng dưng sóng dậy , ghe cứ xà quần , tới lui lòng vòng không đi ra khỏi Lao. Sau có người trong đoàn lên cúng xin keo mới biết dàn cột này phải để lại dựng chùa cho đảo Chàm không được đem đi. Bởi thế chùa dựng lên lấy tên là Hải Tạng. Hải là biển , Tạng là kinh , ý nói Chùa là nơi tụ họp kinh tạng minh mông như biển. Một ý khác là Kinh Tạng của Nhà Phật đây được hội tụ từ mọi con đường trên biển.
Chợ Tân Hiệp Phiên chợ sớm trên đảo đảo Chàm
Đến du lịch cù lao Chàm , du khách chẳng thể không ghé qua Chợ Tân Hiệp ( nhiều khách du lịch làm gọi là Chợ cù lao Chàm ). Chợ Tân Hiệp bán các đặc sản rừng , biển và quà lưu niệm , Chợ Tân Hiệp nằm ngay bên trong chân cầu cảng du lịch , kề bên bến cá Bãi Làng. Ý rằng “chợ” nhưng lại thiếu hẳn những âm thanh ồn ào việc quen thuộc. Chỉ có những Dưới chân chuyển di rất chậm , để ngắm nghía , để sờ nắm và để ăn giá với giọng vừa đủ nghe. Ví như muốn , khách phương xa cũng có khả năng ướm thử chuỗi hạt làm từ vỏ sò , thử hơi với chiếc tù ốc vỏ ốc hoặc giải nhiệt miễn phí với một cốc nước lá lao thơm nức , ngọt lịm…
Đảo Yến
đảo Chàm là nơi độc nhất vô nhị của tỉnh Quảng Nam có loài chim Yến hàng - Collocalia Fuciphaga Genmaini Oustalet, thuộc phân giống Yến hông xám ( Swiftlets ), giống Collocalia, họ Apodidac, bộ Yến Apdiformes. Chim Yến có vóc dáng chỉ nhỏ bằng chim sẻ, hông và bụng màu xám , tất cả thân thể nâu đen; cánh dài ( 115-125mm ), vút nhọn, bay rất khoẻ, đuôi ngắn, chẻ đôi; mỏ ngắn, dẹp, có thể há rất rộng.
Hàng năm, vào cuối tháng 11 âm lịch, yến bắt đầu làm tổ theo một cách rất độc đáo: yến nhả nước dãi thành những dãi trắng lên những vách đá cheo leo của các hang động trên đảo. Dãi yến mới nhả ra có màu trắng phớt hồng, gặp gió quánh lại, chuyển thành màu trắng đục.
Tổ chim yến thường được làm gọi là yến sào hay tai yến. Yến đẻ trứng , ấp trứng và nuôi cho đến khi chim con đủ sức tự bay đi kiếm mồi. Tổ yến có hàm lượng dinh dưỡng rất cao, chiếm từ 36-52% protein và là một nguồn dược chất rất quý. Tổ yến giúp tăng sức để kháng cho thân hình, bổ huyết khí, tráng dương, yên ổn tâm thần, chống lão hoá, làm đẹp nước da và có xác xuất ngăn ngừa, thậm chí chữa được nhiều loại bệnh khó chữa như lao phổi, hen suyễn, viêm xương...Chính vì vậy, yến sào là loại hàng hoá hiếm quý, có giá trên thịt từ xưa đến nay.
Ở Hội An , một ông lão họ Trần ngẫu nhiên phát xuất hiện tổ yến sau thời gian ấy tổ chức khai khẩn và nộp thuế. Vì thế , các chúa Nguyễn ( từ thế kỷ 17 ) đã cho lập “Đội Thanh Châu”, thực chất là giao cho dân làng Thanh Châu ( Hội An ) khai thác yến sào ở vùng đảo đảo Chàm và nộp thuế hàng năm cho quốc gia. Sau này , mở rộng vào các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa.
Khai khẩn yến sào phải leo lên các vách đá cheo leo, hiểm trở, bên dưới là mặt nước biển ăn sâu vào hang sâu, nếu sơ suất, người thợ khai khẩn khó an toàn tính mạng.
Ở đảo Chàm, chim yến thường làm tổ trong các hang ở Hòn Khô (mẹ), Hòn Lao , hòn Tai... Việc khai thác yến sào ở Hội An hiện nay do Đội khai khẩn Yến, trực thuộc UBND Thị xã phụ trách. Mỗi năm, khai thác 2 kỳ ( vào tháng 4 và tháng 8 dương lịch ).
Miếu tổ nghề Yến
Miếu tổ nghề Yến nằm ở Bãi Hương - Hòn Lao - cù lao Chàm. Miếu Tổ nghề Yến được xây dựng có đầy đủ tất cả các bộ phận cấu thành cần thiết vào khoảng đầu thế kỷ 19 để thờ Tổ nghề Yến và Các ngài thần Ngăn giữ nghề Yên. Hàng năm vào ngày 10/3 âm lịch , cư dân và những người làm nghề khai thác yến tổ chức cúng rất linh đình để chuẩn bị cho mùa vụ khai khẩn mới
Trên bàn thờ , ngoài các bài vị của những bậc tiền bối khai sáng nghề yến sào là các ông thần liên tưởng đến sông biển. Trên tường bên hữu có tấm bia đá ghi công đức của các chư phái tộc và ngợi ca vẻ núi kỳ vĩ của cù lao Chàm.
6. Các món ăn ngon ở cù lao Chàm
Mực một nắng
Phơi mực một nắng ( Ảnh - Nova 224 )
Mực một nắng cù lao Chàm khá đa dạng với nhiều loại: mực lá , mực ống , mực tuộc , mực ghim... Nhưng chỉ có mực ống mới chế biến được món mực một nắng ngon. Người ta chọn những con mực vừa mang từ biển về hãy còn tươi rói , sau thời gian ấy chỉ phơi độc nhất một lần nắng giòn. Thật ra thao tác phơi chỉ là quá trình rút bớt nước cho bay bớt mùi tanh, mực còn ở dạng tái nên khi thưởng thức vẫn cảm nhận được độ tươi ngon của mực nhưng thấy cả hương vị của mực khô. Tuy nhiên, để mực một nắng ngon, người phơi cũng phải đảm bảo kỹ thuật, sao cho mực phơi rồi thân ngoài đã ráo hẳn nhưng bên trong thịt Vẫn tươi rói.
Mực một nắng nướng tại chỗ được du khách rất ưa thích
Thường mực một nắng được khách du lịch chọn mua và nướng tại chỗ , thưởng thức ngay trên bãi biển đảo Chàm lồng lộng gió. Mực một nắng tuy chế biến không khó nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, phải nướng kỹ trên lửa than Khi mực chuyển sang màu vàng, mùi thơm bốc lên nưng nức hai cánh mũi là lúc mực vừa chín tới. Món này thường chấm với tương ớt cũng giống như mực khô nướng. Khi ăn, miếng mực ngọt ngào, mềm mềm, thơm lừng , hòa quyện với vị cay nồng của tương ớt. Mùa câu mực ở cù lao Chàm diễn ra từ tháng 2-5 âm lịch nhưng đặc sản mực một nắng thì bạn có thể mua quanh năm.
Cua đá
Cua Đá là một món ngon dân dã của xứ đảo đảo mà ai từng đến đây cũng mong được nếm thử. Cua có vị thịt ngọt , thanh chứ không thoảng vị tanh thường có của động vật miền biển. Do cua đá ăn các loại cỏ cây trên núi , nên thịt cua nồng một mùi cây rừng , thơm đến lạ.
Mỗi con cua đá trung bình chỉ lớn bằng nắm tay , và có màu sắc rất ấn tượng , mai và các chi màu nâu tím , phần bụng dưới ngả màu vàng ươm. Cua đá rất khoẻ , chạy nhanh , và thường chỉ lú đầu khỏi hang khi đêm xuống để đi ăn. Đó cũng là lúc những cư dân trên đảo đi săn cua đá. Một thợ săn cua cho biết , đi săn mà gặp 10 con , bắt được 4 - 5 con là nghề lắm rồi.
Cũng do cái “tội” nhanh chạy , dẻo dai , leo núi khoẻ , lại chuyên “ăn chay” nên thịt cua đá rất ngon , từ cái nước luộc cua đã đượm vị ngọt nhẹ , dịu thanh , thịt cua dai hơn hẳn cua biển , cua đồng , không chút mùi tanh. Nhưng cái độc chiêu nhất khi thưởng thức cua đá , đó là hương thơm kỳ lạ. Giở ngược cái mai cua , túm mấy chân xé một đường , con cua mới luộc còn sỏi đá , phả làn khói nhẹ từ phần thịt nằm dưới mai cua , xông lên mũi phảng phất đâu đấy chút hơi có mùi the , cay cay mùi dược thảo , đem lại cho người ăn cảm giác cứ như đang hít hơi của nồi xông giải cảm.
Dân đảo ai cũng nói cua đá là một vị thuốc, hỏi kỹ thuốc trị bịnh gì thì… không ai rõ, nhưng chỉ biết ăn vào vừa ngon vừa lạ miệng, tinh thần thấy sảng khoái