Miền đất võ, trời văn

Đảo Chàm là một cụm đảo, về mặt hành cương trực thuộc xã đảo Tân Hiệp, đô thị Hội An, tỉnh Quảng Nam, nằm cách bờ biển Cửa Đại 15 km và đã được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Đảo Chàm bao gồm 8 đảo: Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Khô mẹ, Hòn Khô con, Hòn Lá, Hòn Tai, hòn Ông. Dân số trên các hòn đảo này gồm khoảng 3.000 người.
1. Lịch sử hình thành và phát triển
Hòn Mồ, một trong 8 hòn đảo của Đảo cù lao Chàm
Trong quá khứ, cụm đảo Ciam pullo, Chiêm Bất Lao, Tiêm Bích La ... (Đảo Chàm bây giờ ) từng là chức vị được đánh dấu đậm nét trên bản đồ hàng hải quốc tế ven biển Đông, từng là điểm dừng chân việc quen thuộc của thương thuyền nhiều nước ở phương Đông cũng như phương Tây trên các tuyến hải trình dọc theo các con đường hương liệu, tơ lụa, gốm sứ trên biển.
Từ những thế kỷ đầu Công nguyên, phương tiện đi lại trên biển rất thô sơ, những chuyến hải hành liên quốc gia thường phải kéo dài trong nhiều tháng. Cũng trong thời gian đó, giao tiếp thương nghiệp giữa Trung Quốc và Ấn Độ được thiết lập. Con đường hàng hải nối giữa Trung Quốc và Ấn Độ đi từ phía Bắc Việt Nam, dọc theo bờ biển của bán đảo Đông Dương, qua bán đảo Mã Lai ở phần phía bắc và tới Kancipura ở miền Nam Ấn Độ. Một con đường khác không cắt ngang qua bán đảo, nhưng đi xoi qua eo biển tới Malacca. Lúc này nhiều cảng thị hình thành trên bán đảo Đông Dương như: Phù Nam , Lâm Ấp... Chúng không chỉ là những trạm, những hải cảng quan trọng trên con đường hàng hải quốc tế, mà còn là nơi trú ngụ và điểm thu mua nhiều sản vật quý dùng để xuất cảng như: trầm hương, hồ tiêu, ngà voi, tơ lụa, đồi mồi... Trong đó Cù lao Chàm là điểm tiền tiêu trên biển thuộc vương quốc Champa, nó là nhà cầu nối giữa Trung Quốc với Ấn Độ, Ả Rập, Ba Tư, Ai Cập và các nước Châu Âu. Cho nên, Đảo Chàm có vịt đàn hiểm yếu trong tuyến hàng hải khu vực, là điểm dừng chân rất thuận tiện để trao đổi hàng hóa, tàng trữ lương thảo, nước ngọt của thương thuyền các thanh thủy cuộc hành trình đi đến các quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á và một số vùng lân cận.

Từ thế kỷ thứ VII đến thế kỷ thứ XII, con đường tơ lụa, hương liệu và gốm sứ được hình thành, hoạt động hàng hải trên biển thanh bình Dương rất tấp nập. Tàu buôn từ Địa Trung Hải đến Trung Quốc mang theo vàng bạc và kim khí khai thác được từ các mỏ Ba Tư và các vùng lân cận; cùng thủy tinh và các đồ Trang điểm là những sản phẩm của Trung Đông sang các nước phương Đông và Trung Quốc buôn bán, sau đó họ mua lại đồ gia dụng, tơ lụa, gốm sứ, lâm thuỷ sản từ các nước này về. Trên chặng đường dài đó, họ đã đi qua quần đảo Cù lao Chàm, để đi sâu vào hải phận phía nam Trung Quốc và các hải cảng của Nhật.

Đặc biệt, cuối thế kỷ XV, các quốc gia ở phương Tây với nhiều đoàn thuyền đồ sộ ồ ạt tràn sang phương Đông để tìm kiếm thịt thà, làm cho hoạt động thương nghiệp trên biển của khu vực châu Á - thanh bình Dương trở thành sôi động hơn, tuần tự cuốn hút các nước phương Đông tham dự vào thịt thà khu vực và thế giới đang hình thành , Việt Nam là một trong những nước nằm bên con đường thương nghiệp quốc tế. Vào thời điểm này ở đường trong, Vương quốc Champa suy tàn, người Việt đã làm chủ một vùng đất Đông nhiều ở phía Nam. Dưới sự dắt dẫn của các chúa Nguyễn, người Việt kết nối những thành quả khai khẩn Chiêm cảng xưa của người Chăm và xây dựng Hội An trở thành một đô thị thương khẩu sầm uất, phát triển Dữ dội trong các thế kỷ XVII - XVIII. Cửa Đại Chiêm trở thành một trong những cảng thị thuận tiện để tàu thuyền quốc tế cập bến, trao đổi mua bán hàng hóa. Thương thuyền của các nước Nhật Bản , Trung Quốc, Xiêm La, Miến Điện, Malaixia, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan... Tới Hội An bán buôn, thường phải qua trạm rà soát và thu thuế ở Đảo cù lao Chàm.
Đảo Chàm trở nên một thương khẩu sôi động ở khu vực ấn độ dương Đông Nam Á trong nhiều thế kỷ và là điểm dừng chân của các thuyền buôn trong nước cũng như quốc tế. Nguồn hàng hóa sản vật phong phú của xứ Quảng cùng vịt cỏ thuận lợi trong con đường tơ lụa trên biển của cửa Đại Chiêm và Đảo cù lao Chàm, cộng với chính sách mở cửa của các chúa Nguyễn, đã nâng cao vai trò vùng đất Quảng Nam trong quá trình phát triển của xứ Đàng Trong.
2. Nên đi Cù lao Chàm vào thời điểm nào ?
Nên đi vào mùa hè để tận hưởng khí trời sảng khoái và hưởng cảm thụ giác được nhảy xuống làn nước mát lạnh của biển đảo Chàm
Đi vào ngày rằm hàng tháng để kết hợp ngắm phố cổ Hội An và thưởng thực đặc sản ốc vú nàng đảo Chàm
Lễ giỗ tổ nghề lấy yến ở đảo Chàm diễn ra vào 9-10/3 ( âm lịch )
hội lễ cầu ngư ở cù lao Chàm diễn ra vào ngày 3-4/4 ( âm lịch )
3. Công cụ tới cù lao Chàm
Bến tàu ở đảo Chàm
Từ Hội An các bạn có 2 loại công cụ để ra cù lao Chàm là canh và tàu chậm. Nếu tuyển trạch candela thời gian sẽ chỉ mất khoảng 20' nhưng giá thành cao , tuyển trạch tàu chợ giá thành rẻ nhưng mất khoảng 2h để ra được đảo , tuy thế khi đi tàu chợ bạn sẽ có cảm giác ham khi được linh đinh với từng con sóng , có thời gian để ngắm biển trời mông mênh. Ca no thường đi từ bến tàu Cửa Đại , tàu chậm thường khởi hành ngay từ bến Bạch Đằng trong phố cổ Hội An , số điện thoại của tàu 0985686465 ( Bác Bốn )
tàu chợ đi ra đảo Chàm xuất phát ngay tại bến Bạch Đằng trong phố cổ Hội An
Từ Hà Nội và Sài Gòn các bạn có xác xuất đi xe buýt giường nằm tới Hội An rồi từ đó tiếp chuyển di bằng thuyền gỗ hoặc can chi ra với đảo Chàm. Ở cù lao Chàm, bạn có thể thuê thuyền đi quanh đảo, đưa đi lặn ngắm mã não cho chủ động với kế hoạch của mình, không bị nước phụ thuộc như việc đặt tour đi trong ngày. Liên tưởng với các chủ nhà nghỉ để được tương trợ thuê thuyền hoặc liên hệ trực tiếp với Chú Cữ 01677874651
4. Khách sạn nhà nghỉ tại cù lao Chàm
Trên cù lao Chàm không có các khách sạn hay resort mà là các nhà nghỉ kiểu homestay nhưng rất thích với bất cứ ai muốn khám phá hòn đảo xanh rất xinh này. Giá dịch vụ tại nhà dân khoảng 50k/1 người. Các bạn có xác xuất liên quan với một số điện thoại dưới đây. ( Anh nguyên là một chỉ dẫn viên du lịch tại đảo, nhà là quán cafe ở ngay cạnh Khu bảo tàng biển. Các bạn có thể liên quan với anh Nguyên để nhờ đặt vé canh , đặt nhà nghỉ , thuê thuyền , thuê xe máy đi du lịch quanh đảo. Anh ấy rất nhiệt tình giúp đỡ và tương trợ các bạn)
5. Các địa điểm du lịch và hoạt động vui chơi ở cù lao Chàm
Các địa điểm du lịch ở cù lao Chàm ( Nhấn vào ảnh để xem to hơn)
cù lao Chàm không phải là hòn đảo đặc biệt so với nhiều đảo gần bờ cũng như các khu dự trữ sinh quyển khác của Việt Nam. Cũng có bãi tắm thiên nhiên đẹp, phong cảnh hoang sơ, thuỷ sản phong phú... - Những lợi thế có xác xuất bắt gặp ở bất kỳ hòn đảo du lịch nào, nhưng cái dấu ấn đặc sắc mà du khách bắt gặp ở đảo Chàm không phải là những lợi thế đó mà Ấy là cách khai thác những lợi thế.
Nhà bảo tồn biển đảo Chàm
Nhà bảo tồn biển nằm ngay cạnh nhà đón tiếp khách khi tới cù lao Chàm
Điểm dừng chân hàng đầu khi thuyền cập bến tàu cù lao Chàm Ấy là nhà bảo tồn biển. Tuy nhỏ nhưng khi đến đây và được nghe các hướng dẫn viên trên đảo thuyết trình , dẫn dắt người nghe từ lịch sử hình thành , các phong tục truyền thống , lễ hội cho đến những phong phú của đảo Chàm sẽ khiến bạn đi từ ngạc nhiên này đến kinh ngạc khác.
Hệ thống các bãi biển của đảo Chàm
Bãi Ông
Các bãi biển ở đây vốn tự nhiên ông tạo đã đẹp và người dân và chính quyền địa phương đã phát động các phong trào giữ gìn môi trường nên các bãi biển đảo Chàm được giữ giàng sạch ưu tú, khách du lịch bởi thế ngày càng kéo về đây đông hơn, các dịch vụ du lịch cũng hoàn thiện hơn.
Bãi Xếp là nơi du khách thường dừng lại lặn ngắm san hô
Dọc theo bờ biển từ Tây Bắc xuống Đông Nam của Hòn Lao , Có các bãi biển như: Bãi Bắc ( gồm 4 bãi nhỏ ) , Bãi Ông , Bãi Làng , Bãi Xếp ( gồm 3 Bãi nhỏ ) , Bãi Chồng , Bãi Bìm , Bãi Hương. Các bãi biển có chiều dài từ 100m ( Bãi Bắc ) đến 700m ( Bãi Hương ); chiều rộng phổ thông là 20m.
Toàn cảnh Bãi Làng nhìn từ trên núi
Bãi Bìm
Các bãi biển thoải với nền cát trắng mịn , sạch , nằm xen giữa các mỏm đá nhô ra tạo nên sự phong phú của địa tầng địa mạo. Ở Bãi Bắc, Bãi Chồng du khách sẽ gặp nhiều khối đá lớn được mài tròn thiên nhiên hoặc nằm chồng lên nhau , tạo nên các hình ảnh gợi cảm mang tính biểu trưng sâu sắc.
Toàn cảnh Bãi Chồng
Tại Bãi Bắc , trên nền đám hỏi mòn hiện ra nhiều hang thiên nhiên. Tại Bãi Ông , Bãi Làng , Bãi Hương do các thềm cát mở mang gây nên bãi cát rộng từ 40 - 50m. Dân cư khai phá những dải đất bồi hẹp , tạo thành một số ruộng bậc thang làm ra lương thực , thực phẩm. Như thế nhờ thiên nhiên ông tạo và nhân tạo nên cù lao Chàm chứa nhiều cảnh đẹp tuy dung dị hoang sơ nhưng đầy gợi cảm.
Bãi Hương
Biển cù lao Chàm trong xanh có khả năng nhìn thấy đáy sâu hàng chục mét. Làn nước trong vắt ấy như mời gọi ta xuống tắm , rồi phơi mình trên những bãi cát mịn tưng sạch sẽ.
Lặn ngắm xà cừ
Là một khu bảo tồn biển nổi tiếng bởi sự đa dạng sinh vật học có nhiều giống loài quý hiếm , tuy nhiên những năm gần đây với lượng khách du lịch đến cù lao Chàm ngày một tăng thì sức ép khai khẩn trên vùng rạn xà cừ là rất lớn làm cho rạn gồm kim phục hồi chậm ảnh hưởng cực kỳ trầm trọng cho hệ sinh cảnh biển tại đảo Chàm. Hồ hết các tour du lịch cù lao Chàm đều có các hoạt động lặn ngắm ngân
Giếng cổ Chăm ( còn làm gọi là Giếng Xóm Cấm )
Giếng Xóm Cấm nằm tại ngã ba con đường bêtông của khu dân cư xóm Cấm , cách 500m về phía Đông Bắc là di tích Tiền Sa Huỳnh Bãi Ông , cách di tích khảo cổ Bãi Làng 300m về hướng Tây Nam. Kiến trúc của giếng mang đặc thù giống với nhiều kiểu giếng Chăm khác ở Hội An.
Giếng có kiểu hình ống tròn , thành giếng hình tròn , nền giếng hình vuông , ở mỗi góc có một trụ vuông. Diện tích khuôn viên giếng khoảng 15m2, đường kính miệng giếng khoảng 1,2m. Lòng giếng xây gạch tô vữa vôi, được xây theo kiểu “vành khăn." Độ sâu từ miệng giếng đến đáy giếng khoảng 5m. Tuy nhiên , trải qua quá trình sử dụng hàng trăm năm , người dân nơi đây đã cải tạo lại nền giếng và xây thêm gạch vữa ximăng lên thành giếng nên đã phần nào làm biến chuyển cấu trúc.
Người dân tại thôn Bãi Làng cho biết Giếng Xóm Cấm là nguồn cung cấp nước rất nhiều cho người dân trong khu vực ấn độ dương. Điểm đặc biệt là nước của giếng này không bao giờ cạn , dù cho là vào mùa khô kiệt nhất.
Theo kinh nghiệm của người dân nơi đây thì nước Giếng Xóm Cấm cực kỳ kiến hiệu khi giải chứng bệnh say sóng. Ví như người nào đi từ đất liền ra đảo chàm bị say sóng thì lấy nước Giếng Xóm Cấm nấu với lá rừng của cù lao Chàm ( chỉ người dân Vùng đất mới dễ dàng cảm nhận và thường hái loại lá này ) thì uống vào là hết say sóng.
Mặc dầu chưa rõ ràng được chính xác niên đại đồ đồng thau của giếng , song qua so sánh đối chiếu với các kiểu giếng Chăm khác ở Hội An và vùng lân cận cũng như thông báo từ các nguồn tư liệu lịch sử cổ thì các nhà chuyên môn tuy rằng Giếng Xóm Cấm có khả năng đã được xây dựng cách đây khoảng trên 200 năm.
Bãi Đá Chồng
Chuyện kể rằng vào thời tun hút, đã lâu lắm rồi, thuở ông bà còn để chỏm, ở lục địa trù mật dân quê sống bình yên. Như mọi nhà, dưới mái tranh yên ả có cặp thất gia nghèo. Do cả hai bên có chồng đều mất sớm vì đi biển gặp bão, những người vợ trẻ của họ ráng cắn răng chịu khổ nỗi cô đơn mất chồng để nuôi con lớn khôn. Bởi cùng tình cảnh nên cặp đôi trai gái đến với nhau tự nhiên và thề yêu nhau đến trọn đời. Chàng trai có bộ ngực vạm vỡ và sức khoẻ vượt trội hơn hẳn mọi trai làng. Cô gái có nước da đen như trứng gà mới bóc. Khuôn mặt bầu bĩnh cùng mái tóc dài thuôn thả bập bồng làm tôn thêm vẻ yêu kiều của nụ cười luôn tươi rói trên môi. Vẻ đẹp của nàng được người trong làng từ già tới trẻ truyền tai nhau không chỉ vang xa hàng vạn dặm trên lục địa mà còn theo từng con sóng nước truyền đến tai Thần Biển. Ngày cưới của hai người được ấn định vào ngày đẹp trời. Cả làng đều mong cho họ răng long Đầu tóc trắng hạnh phúc trăm năm. Rồi ngày đứng trước bàn thờ tổ tiên một nhà cũng đã đến, hai người nguyện ước mãi mãi không rời nhau. Bỗng đâu trời nổi giông gió, cát bụi mờ mịt Quần chúng không thấy mặt nhau. Đất dưới chân rung rinh như muốn lún sụp thành vực thẳm. Trong bóng bão cát loà nhoà hiện rõ gương mặt hung hãn của thần biển cùng ngôn ngữ chói lọi lỗ tai: Ai có gan tìm được nàng ta sẽ trả. Cô gái bị cướp đi trong tiếng gầm rú ghê người. Sau phút hoảng loạn công chúng cùng nhận ra rằng vì say mê dung nhan nên Thần Biển đến cướp cô gái về hầu hạ trong Thủy cung.
Tự dưng mất nàng, lòng chàng trai đau như muối xát, giữ thề thốt sắt son xưa, được sự giúp sức của dân làng, chàng trai nhẫn nhịn nỗi đau chia tay hai người mẹ thân yêu bấm chí đi tìm cứu vợ, thề rằng không gặp không về, nếu đuối sức ở đâu thì chết tại đấy. Độc thân một ghe, lương khô lót bụng , lấy gió làm bạn, lấy mưa nắng che mình. Trải bao khó khăn, thử thách rồi một ngày kia, chàng bị bão tố nổi lên đánh bạt vào bãi đá một hòn đảo. Nhân lực có hạn, đói khát và nỗi đau mất vợ cùng cùng sự không còn trông mong gì được nữa đơn chiếc xúm lại quật ngã chàng. Nam sáng, ánh dương dần chói chang cả lãnh hải đẹp. Ráng đứng lên hướng nhìn đất liền, tạ lỗi với dân làng về niềm tin mà họ đã gửi gắm, chàng đứng sững trút hơi thở sau chót. Dân trên đảo gần đấy nghe tiếng kêu ai oán kế sau tiếng sét rung trời. Thì ra mến trọng lòng thuỷ chung và sự chịu đựng thử thách của chàng, Ngọc chúa thượng Đế đã cho chàng hoá đá để mãi nhìn về quê hương trong khắc khoải đau thương vì thề nguyền chưa trọn. Về sau lâu dần, hình chàng được mưa gió bào mòn thành hòn đá chồng lên nhau như hình người lắt mắt, đang trong cơn khổ cực vô vọng nên được gọi là Đá Chồng, bãi đá có hòn đá ấy cũng được gọi là Bãi Đá Chồng. Cũng có người nói do hòn đá nhỏ chồng lên hòn đá lớn nên gọi Đá Chồng.
Ông bà xưa kể rằng mấy thày địa dư người Tàu nói nếu đứng từ đây nhìn về Hội An thấy Cửa Đại và Hòn núi Chúa ở Khu đất thánh Mỹ Sơn là một đường thẳng. Đấy là hướng địa lí hợp cung càn khôn như là sự định đoạt hài hoà của Trời và Đất. Vì thế đảo Chàm vốn là đất linh nhưng đất vùng này còn là tụ điểm địa linh ít nơi bì được. Cũng có người nói vùng đất Bãi Chồng là trái tim của cả hòn Biền, hòn Lao nên mọi hoạt động ở đây phải cẩn trọng lắm mới có Cuối cùng tốt.
Đã có một thời bọn cướp biển người Tàu thường chọn nơi Bãi Chồng làm nơi giấu tàu để lùng cướp, trấn lột những nhà buôn chân chính đến với cảng Hội An nên bãi cát gần Đá Chồng còn có tên Bãi Tàu. Nhưng có điều lạ là những tàu của bọn người làm điều phi nghĩa khi đậu ở đây sau thời gian ấy ra biển thường gặp nạn, không sóng lớn đánh vỡ tàu thì cột buồm cũng bị bẻ gãy, ít gặp bình an.
Với người lương thiện thì lại hay gặp may. Ai có lòng trước khi ra biển mà lên thắp hương lạy van sẽ dễ trúng lớn. Cá ở đâu không biết cứ về bơi hàng đàn quanh ghe để công chúng chỉ việc khoắng vợt xuống hớt lên. Chuyện xưa kể rằng ông Trùm Cải ở Bãi Làng có đứa nử tử mới đẻ được hơn năm nhưng hai chân cứ bắt chéo nhau không dứng lên được mới sai vợ bồng đến đây neo ghe ngủ qua đêm , một lòng khẩn cầu lời thề. Gần sáng bỗng một ông cụ râu tóc bạc phơ tay cầm cái gậy ngọc Như Ý đến gõ gõ vào chân con bé nói cha mày là Trùm , có lần làm ác mới đẻ ra mày khuyết tật, nay biết hối muốn làm điều lành, một lời khẩn cầu nên ta giúp đây, dậy mau, dậy mau, nói rồi biến mất. Mẫu thân con sững sờ trở dậy thấy chân con bé lành lẽ không ngờ. Từ đấy không mấy ai dám làm ác ở Bãi Làng và ông Trùm Cải thì một lòng làm việc thiện, nghe nói sau này nhân chuyến đi chơi xa của một vị quan trong triều đến đảo qua tiếp kiến, lại nghe dân chúng một lòng một dạ tán dương nên thấy yêu mến bèn đưa về kinh cho làm chức lớn. Chốc chốc sau đó , ông Trùm Cải vẫn đưa thê tử về thăm đảo và cho tiền giúp nhiều người nghèo vượt qua cơn khó. Về sau nghe nói ông Trùm chết già ở kinh còn nử tử lớn lên nức danh rất xinh và được làm dâu nhà quyền quý sung sướng cả đời.
Lại cũng hay tục truyền rằng vùng này linh lắm. Ai có nhân tình, có chồng, vợ bị tệ bạc , hoặc chẳng gặp may chuyện đôi lứa trong đời , cứ đến đây thầm thĩ ước nguyện là qua vận rủi , còn nếu không , cũng thoả được niềm ưu tư để cuộc đời xuôi chèo mát mái.
Truyện tích về Bãi Chồng ở đảo Chàm qua nhiều người truyền xa thâu Quảng Ngãi , Bình Định đều biết. Cũng có khi được thêu dệt thêm nhiều tình tiết đau lòng đầy thương cảm nhưng đều có hậu. Cũng lại có chuyện kể rằng sau khi chết , chàng trai và cả cô gái được Ngọc Hoàng cho diện kiến để thử lòng bằng cách hỏi nguyện vọng muốn được sinh vào nhà quyền quý cao sang hay muốn đầu thai trở lại làm vợ chồng để thỏa ước nguyện basalt , dù cho phải sống nghèo. Trong hai chỉ được quyền chọn một. Cả hai đều nhất mực xin được sống với nhau cho trọn lời thề xưa , dù có phải bần hàn. Rồi Ngọc Hoàng cũng không nỡ nên đã cho họ tái sinh trở nên cặp thất gia vừa ngh vừa lừng danh yêu thương nhau rất đỗi , nghe đồn là cặp vợ chồng khuôn phép số một trên trần gian này. Mỗi khi được nghe kể mọi người đều chép miệng ước ao , phải như mình được một góc của họ và cố tìm dịp để vượt sóng nước đến với Bãi Chồng , Đá Chồng và đảo Chàm đầy ắp những truyền thuyết.
Chùa Hải Tạng
Chùa cổ Hải Tạng - cù lao Chàm là công trình kiến trúc đạo đạo đức thờ Phật kết hợp thờ thánh thần nhằm đáp ứng nhu cầu tập quán của ngư dân trên đảo cù lao Chàm nói riêng và cho thương thuyền các nước ghé vào hành lễ cúng kính tập quán Phật giáo với kỳ vọng được phù trì trên con đường làm ăn , bán buôn của họ.
Chùa được xây dừng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 ( 1758 ) ở vịt cách nơi này khoản 200m về phía bắc vì do bão làm hư hại nặng nề , để thuận lợi cho các tín đồ đến hành lễ Chùa được xây dựng vào năm Cảnh Hưng thứ 19 ( 1758 ) ở vịt cách nơi này khoảng 200m về hướng đông bắc , sau vì do bão làm hư hại nặng và để thuận tiện cho các tín đồ thiên chúa giáo đến hành lễ nên vào năm Tự Đức nguyên niên ( 1848 ) Chùa được dời về vịt hiện tại và tiếp kiến được tu tạo khang trang hơn.
Chùa ở vào thế phong thủy lý tưởng , tọa lạc sát chân núi phía Tây của Hòn Lao thuộc cù lao Chàm , lưng tựa núi vững chãi , mặt tiền xoay theo hướng Tây – Tây Nam nhìn thẳng vào núi Bà Mộc như thể hòn xôi án ngữ. Đây là hướng nhìn lý tưởng , bởi có sự thoáng khí , tiền hậu , tả hữu phân minh. Ngay dưới chân là đồng đất , khu dân cư và mờ xa về lục địa là đô thị cổ Hội An. Phía Nam có khoảng trống gió lùa trải dài qua Rừng Cấm ( nay là Xóm Cấm ) đưa hơi nước từ Hòn Nhờn lướt qua trước mặt thổi lên khu dốc Chùa. Theo truyền thuyết , trước đây khu này rừng rậm có nhiều trăn , rắn có nọc độc. Vì thế , để không có các mối nguy hiểm hoặc rủi ro , tường thành bao bọc xung quanh chùa được xây bằng đá , cổng tam quan phía trước gồm 3 lối vào , tam quan tạo dáng vòm , mái lợp ngói âm dương và đắp nhiều con giống. Tuốt tam quan cao 5m , rộng nhất 1 , 5m , dài 6m. Kề ngay đấy là 4 trụ biểu , trên chóp trụ có khối hình hoa sen cánh lật… Dù thiên nhiên hà khắc , lại phải đương đầu với nhiều trận cuồng phong hàng trăm năm qua nhưng đến nay , công trình chính vẫn vững vàng , bề thế. Tuy nhà Tây đã bị sập hoàn toàn , nhà Đông còn lại phần cấu trúc chính nhưng tất di tích vẫn toát lên vẻ hào sảng oai nghiêm hiếm thấy ở các di tích khác. Chính điện lợp ngói âm dương , bờ nóc , bờ hồi đắp nổi nhiều đường nét uốn lượn mềm mại, uyển chuyển tạo cảm giác nhẹ nhàng.
Lùi vào mái hiên khoảng 2,5m là hệ thống cửa ( thường khép kín), thượng song hạ bản , gồm 3 bộ , mỗi bộ 4 cánh ngăn không gian bên ngoài với không gian nội thất. Hết thảy nếp nhà chính này có hệ vì kèo phân bố kiểu “chồng rường giả thủ” chia làm 3 lòng. Việc mở rộng diện tích ở đây được sử dụng phương pháp Thêm lên lòng nhà bằng cách tăng cường hệ liên kết các cây rường, cột cái, cột quân và giả thủ trong thế đỡ thẳng lên đòn tay ( hoành ), lòng 3 của mái trước được ngăn cách bởi hệ thống cửa làm nên mái hiên. Với lối cấu trúc này, cộng với liên kết ngang gồm 4 vì ( vài ) chia làm 3 gian, tạo cho không gian nội thất của chùa thoáng khí, vừa có chiều cao, vừa có chiều sâu và mở rộng.
Nội thất chùa kiều diễm nhờ hệ thống giao thông hoành phi , câu đối sơn son thếp vàng , oai nghiêm , lớp lang mơ hồ linh nghiệm nhờ hệ thống giao thông tượng thờ đồ sộ trên những bàn hương án tả hữu , trước sau như những mạch nối tiếp kì bí thẳm sâu trong khung cảnh đường bệ đầy màu sắc. Ngh ii là bộ Tam thế Phật bằng hợp chất gồm 3 tượng. Kế đến là tượng Thích Ca ngồi trên đài sen…
Chùa có nhiều truyền thuyết nhưng cư dân ở đây vẫn tâm đắc nhất câu chuyện về việc xây chùa. Tục truyền các cây cột được làm từ ngoài Bắc đem về làm một chùa nào đó trong Nam nhưng khi về đến đảo Chàm vì trời tối nên phải neo ghe nghỉ lại. Sáng ra , ghe kéo neo đi tiếp , nhưng thật lạ lùng , biển không dưng sóng dậy , ghe cứ xà quần , tiến thoái lòng vòng không đi ra khỏi Lao. Sau có người trong đoàn lên cúng xin keo mới biết dàn cột này phải để lại dựng chùa cho cù lao Chàm không được đem đi. Bởi thế chùa dựng lên lấy tên là Hải Tạng. Hải là biển , Tạng là kinh , ý nói Chùa là nơi hội tụ kinh tạng minh mông như biển. Một ý khác là Kinh Tạng của Nhà Phật đây được tụ tập từ mọi con đường trên biển.
Chợ Tân Hiệp Phiên chợ sớm trên đảo đảo Chàm
Đến du lịch cù lao Chàm , du khách chẳng thể không ghé qua Chợ Tân Hiệp ( nhiều khách du lịch gọi là Chợ cù lao Chàm ). Chợ Tân Hiệp bán các đặc sản rừng , biển và quà lưu niệm , Chợ Tân Hiệp nằm ngay bên trong chân cầu tàu du lịch , kề bên bến cá Bãi Làng. Ý rằng “chợ” nhưng lại thiếu hẳn những âm thanh ồn ã việc quen thuộc. Chỉ có những Dưới chân chuyển di rất chậm , để ngắm , để sờ nắm và để ăn giá với giọng vừa đủ nghe. Nếu muốn , khách phương xa cũng có thể ướm thử chuỗi hạt làm từ vỏ sò , thử hơi với chiếc tù ốc vỏ ốc hoặc giải nhiệt miễn phí với một cốc nước lá lao thơm phức , ngọt lịm…
Đảo Yến
cù lao Chàm là nơi độc nhất vô nhị của tỉnh Quảng Nam có loài chim Yến hàng - Collocalia Fuciphaga Genmaini Oustalet, thuộc phân giống Yến hông xám ( Swiftlets ), giống Collocalia, họ Apodidac, bộ Yến Apdiformes. Chim Yến có vóc dáng chỉ nhỏ bằng chim sẻ, hông và bụng màu xám , toàn thân nâu đen; cánh dài ( 115-125mm ), vút nhọn, bay rất khoẻ, đuôi ngắn, chẻ đôi; mỏ ngắn, dẹp, có xác xuất há rất rộng.
Hàng năm, vào cuối tháng 11 âm lịch, yến bắt đầu làm tổ theo một cách rất độc đáo: yến nhả nước bọt thành những dãi trắng lên những vách đá cheo leo của các hang động trên đảo. Dãi yến mới nhả ra có màu trắng phớt hồng, gặp gió quánh lại, chuyển thành màu trắng đục.
Tổ chim yến thường được gọi là yến sào hay tai yến. Yến đẻ trứng , ấp trứng và nuôi cho đến khi chim con đủ sức tự bay đi kiếm mồi. Tổ yến có hàm lượng dinh dưỡng rất cao, chiếm từ 36-52% protein và là một nguồn dược chất rất quý. Tổ yến giúp tăng sức để kháng cho thân thể, bổ huyết khí, tráng dương, ổn định tâm thần, chống lão hoá, làm đẹp nước da và có khả năng ngăn ngừa, thậm chí chữa được nhiều loại bệnh nan y như ho lao, hen, viêm xương...Chính bởi vậy, yến sào là loại hàng hoá hiếm quý, có giá trên thịt từ xưa đến nay.
Ở Hội An , một ông lão họ Trần tình cờ phát Lộ rõ ra tổ yến sau thời gian ấy tổ chức khai khẩn và nộp thuế. Bởi thế, các chúa Nguyễn ( từ thế kỷ 17 ) đã cho lập “Đội Thanh Châu”, thực chất là giao cho dân làng Thanh Châu ( Hội An ) khai thác yến sào ở vùng đảo đảo Chàm và nộp thuế hàng năm cho nhà nước. Sau này , mở rộng vào các tỉnh Bình Định, Khánh Hòa.
Khai thác yến sào phải leo lên các vách đá cheo leo, hiểm trở, bên dưới là mặt nước biển ăn sâu vào hang sâu, nếu sơ ý, người thợ khai khẩn khó an toàn tính mạng.
Ở đảo Chàm, chim yến thường làm tổ trong các hang ở Hòn Khô (mẹ), Hòn Lao , viên Tai... Việc khai khẩn yến sào ở Hội An hiện tại do Đội khai khẩn Yến, trực thuộc UBND Thị xã phụ trách. Mỗi năm, khai thác 2 kỳ ( vào tháng 4 và tháng 8 dương lịch ).
Miếu tổ nghề Yến
Miếu tổ nghề Yến nằm ở Bãi Hương - Hòn Lao - cù lao Chàm. Miếu Tổ nghề Yến được xây dựng hoàn chỉnh vào khoảng đầu thế kỷ 19 để thờ Tổ nghề Yến và các vị thần bảo hộ nghề Yên. Hàng năm vào ngày 10/3 âm lịch , cư dân và những người làm nghề khai khẩn yến tổ chức cúng rất linh đình để để sẵn cho mùa vụ khai thác mới
Trên bàn độc , ngoài các bài vị của những bậc tiền bối khai sáng nghề yến sào là các vị thần liên tưởng đến sông biển. Trên tường bên hữu có tấm bia đá ghi công đức của các chư phái tộc và ca ngợi vẻ núi non kỳ vĩ của cù lao Chàm.
6. Các món ăn ngon ở cù lao Chàm
Mực một nắng
Phơi mực một nắng ( Ảnh - Nova 224 )
Mực một nắng đảo Chàm khá Đa chủng với nhiều loại: mực lá , mực ống , mực tuộc , mực ghim... Nhưng chỉ có mực ống mới chế biến được món mực một nắng ngon. Địa ngục ta chọn những con mực vừa mang từ biển về hãy còn tươi rói , sau đó chỉ phơi độc nhất một lần nắng giòn. Thực ra thao tác phơi chỉ là quá trình rút bớt nước cho bay bớt mùi tanh, mực còn ở dạng tái nên khi thưởng thức vẫn cảm nhận được độ tươi ngon của mực nhưng thấy cả hương vị của mực khô. Tuy nhiên, để mực một nắng ngon, người phơi cũng phải đảm bảo kỹ thuật, sao cho mực phơi rồi thân ngoài đã ráo hẳn nhưng bên trong thịt Vẫn tươi rói.
Mực một nắng nướng tại chỗ được du khách rất ưa thích
Thường mực một nắng được khách du lịch chọn mua và nướng tại chỗ , thưởng thức ngay trên bãi biển đảo Chàm lồng lộng gió. Mực một nắng tuy chế biến không khó nhưng đòi hỏi sự kĩ càng, phải nướng kỹ trên lửa than Khi mực chuyển sang màu vàng, mùi thơm bốc lên nưng nức hai cánh mũi là lúc mực vừa chín tới. Món này thường chấm với tương ớt cũng giống như mực khô nướng. Khi ăn, miếng mực ngọt ngào, mềm mềm, thơm nức , hòa quyện với vị cay nồng của tương ớt. Mùa câu mực ở đảo Chàm diễn ra từ tháng 2-5 âm lịch nhưng đặc sản mực một nắng thì bạn có thể mua quanh năm.
Cua đá
Cua Đá là một món ngon dân quê của xứ đảo đảo mà ai từng đến đây cũng mong được nếm thử. Cua có vị thịt ngọt , thanh chứ không thoảng vị tanh thông thường của động vật miền biển. Do cua đá ăn các loại cây cỏ trên núi , nên thịt cua nồng một mùi cây rừng , thơm đến lạ.
Mỗi con cua đá trung bình chỉ lớn bằng nắm tay , và có màu sắc rất ấn tượng , mai và các chi màu nâu tím , phần bụng dưới ngả màu vàng ươm. Cua đá rất khoẻ , chạy nhanh , và thường chỉ lú đầu khỏi hang khi đêm xuống để đi ăn. Đó cũng là lúc những cư dân trên đảo đi săn cua đá. Một thợ săn cua cho biết , đi săn mà gặp 10 con , bắt được 4 - 5 con là nghề lắm rồi.
Cũng do cái “tội” nhanh chạy , dai sức , leo núi khoẻ , lại chuyên “ăn chay” nên thịt cua đá rất ngon , từ cái nước luộc cua đã đượm vị ngọt nhẹ , dịu thanh , thịt cua dai hơn hẳn cua biển , cua đồng , không chút mùi tanh. Nhưng cái độc chiêu nhất khi thưởng thức cua đá , đó là hương thơm kỳ lạ. Giở ngược cái mai cua , túm mấy chân xé một đường , con cua mới luộc còn hơi nóng , phả làn khói nhẹ từ phần thịt nằm dưới mai cua , xông lên mũi thoảng đâu đấy chút the the , cay cay mùi thảo dược , đem lại cho người ăn cảm giác cứ như đang hít hơi của nồi xông giải cảm.
Dân đảo ai cũng nói cua đá là một vị thuốc, hỏi kỹ thuốc trị bịnh gì thì… không ai rõ, nhưng chỉ biết ăn vào vừa ngon vừa lạ miệng, tinh thần bạc nhược thấy sảng khoái